Tabakat İlminin Önemi ve Mekhûl b. Ebû Müslim’in (öl. 112/730) Râvîlerinin Mertebelendirilmesi Örneği - Cihangir, Ahmet (Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu, 2023)
Bu tebliğ, tabakat ilminin önemini ele alıp aynı hocadan rivayet eden ravilerin birbirine karşı üstünlüğü konusuna, İmam Mekhûl’den rivayet eden râviler özelinde odaklanır. Tabakat ilmi açısından ravi genel olarak sika, hafız, zabt sahibi olsa da sözgelimi bir hocasından rivayet ettiği hadislerde hocasıyla birlikteliğinin az olması sebebiyle o hocadan rivayet ettiği hadisler zayıf görülebildiği gibi, bu birlikteliğinin ve sohbetinin zamanı, hocanın ve öğrencinin aynı beldeden olup olmaması gibi nedenlerden de birbirlerine olan üstünlükleri değişebilmektedir. Bu durum konunun önemini öne çıkarmaktadır. Bu çalışma, aynı hocadan rivayet eden ravilerin birbirine karşı üstünlüğü meselesinin önemini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmada konu; teracim-i mualleleri, tabakat, ricâl, cerh-ta‘dîl ve ilel kitapları ele alınarak detaylı olarak incelenmiştir. Bu ravilerin mertebeleri, zikredilen edebî türlerden istifade edilerek ve ravilerin birbiriyle kıyaslanması yöntemiyle tayin edilmiştir. Bu çalışmanın neticesinde tabakat ilminin önemi ve faydaları hakkında şu kanaatlere ulaşılmıştır: Tabakat ilmi, râvilerinin yaşadığı ve ilmi faaliyetlerini gerçekleştirdiği bölgelerin bilinmesini ve ismi, künyesi, lakabı ve nesebinin benzeştiği râvilerin ayrımının yapılabilmesini sağlamaktadır. Buna ilaveten tabakat ilminin bize sağlamış olduğu bilgiler ışığında râvilerin birbirleriyle likāsı veya aynı dönemde yaşayıp yaşamadıkları ve rıhlelerinin bilgisi gibi veriler ışığında isnatlarındaki kopuklukların (irsâl ve inkıtâ) keşfi ve müsned rivayetlerden ayrıştırılmasını kolaylaştırmaktadır. Özellikle şeyh-talebe ilişkisi noktasındaki ihtilaflarda, ravinin şeyhiyle sohbetinin vukuu ve onunla birlikteliğinin müddetinin tespitini ve bazı isimlerin bazı tabakalarda çok olup bazı tabakalarda az olması bilgisinin tespitine imkân tanımaktadır. Ayrıca tabakat ilminin zikretmiş olduğumuz bu faydaları bizlere bu ilmin diğer hadis ilimlerine veri sağladığını ve aralarındaki kuvvetli bağı göstermektedir. İmam Mekhûl’un râvîlerinin mertebelendirilmesi noktasında ise en güçlü (esbet) ravilerinin Süleyman b. Musa, Yezid b. Yezid, Alâ b. Hâris ve Zeyd b. Vâkıd, en zayıf ravilerinin ise İshâk b. Ebî Ferve, Abdulkuddûs b. Habib, Muaviye b. Yahya ve Abdurrahman b. Yezid b. Temim olduğu tespit edilmiştir.