6. Türkiye Sosyal Bilimler Sempozyumu, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi ile Oku Okut Derneği iş birliğinde 25-31 Ağustos 2025 tarihlerinde çevrim içi olarak gerçekleştirilecektir. Sempozyumda; Din, Felsefe, Eğitim, Psikoloji, Sosyoloji ve Tarih alanlarında hazırlanan bildiriler sunulabilecektir. Lisansüstü öğrencileri ile doktora mezunları sempozyuma başvurabilirler. Başvuru, sadece 250-400 kelimelik Türkçe ve İngilizce özet ile yapılmalıdır. Tam metin, özetin kabul edilmesinden sonra istenecektir. Bildiri Özetleri Kitabı, DOI atanarak Oku Okut Yayınları tarafından e-kitap olarak yayımlanacaktır (Bk. Yayımlanan Kitaplar). Tam metinler ise TSBS Bildiriler Dergisi’nde (2980-3543) yayımlanmak üzere hakem sürecine alınacaktır. Sempozyum Tarihi: 25-31 Ağustos 2026 | Çevrim İçi Özet Gönderim Tarihleri: 01 Nisan - 31 Temmuz 2026 Kabul Edilen Bildirilerin Duyurulması: 15 Ağustos 2026 Tam Metin Son Gönderim Tarihi: 10 Ağustos 2026 İNDİR: Bildiri Şablonları (Word -PowerPoint) Sıkça Sorulan Sorular
CC BY-NC 4.0 lisansı, eserin ticari kullanım dışında, her türlü ortam ve formatta paylaşılmasına, kopyalanmasına, çoğaltılmasına ve orijinal esere uygun şekilde atıfta bulunmak kaydıyla yeniden düzenlenmesine, dönüştürülmesine ve eser üzerine inşa edilmesine izin verir.
Kur’ân’a Göre Araştırmalar Serisi Örnekliğinde Hüseyin Atay’ın Akıl Anlayışı
Bu çalışma Hüseyin Atay’ın Kur’ân’a Göre Araştırmalar Serisi kapsamında şekillendirdiği akıl merkezli yaklaşımını, Kur’ân esaslı, çağdaş, gelenek dışı ve yenilikçi bir kelâm metodu olarak ele alıp analiz etmektedir. Atay’ın temel tezi, geleneksel kelâm metotlarının Kur’ân’ı anlama ve yaşama noktasında tıkandığı, güncel sorunlara çözüm bulma hususunda yetersiz kaldığı dolayısıyla geleneğin bilgi ve birikiminden istifade edilerek yeni bir metodoloji ortaya koymak gerektiği yönündedir. Atay, bu söylemini Kur’ân’a Göre Araştırmalar serisinde ele aldığı itikadȋ, fıkhȋ ve felsefȋ konuları inceleyip onlara akıl merkezli yeni bir perspektiften bakma imkânı sunarak ve onları akılcı, özgün metodu ile çözüme kavuşturarak faaliyete geçirmiştir. Atay, Kur’ân’ı anlama ve uygulama noktasında aklı sisteminin temeline oturtmuştur. Akla yüklediği misyon, söz konusu serideki konulara bakış açısında fark edilmektedir. Akıl, bir bilgi kaynağı olup, dinȋ bilgiyi üreten, açıklayan, anlamlandıran, sorunlara çözüm bulan bir fonksiyona sahiptir. Dolayısıyla onun metodolojisinin temelini akıl oluşturmaktadır. Atay’ın akla dayalı Kur’ân’ı anlama çabası hem metodolojik açıdan hem de sahaya uygulanması bakımından yenilikçi bir tutum arz eder. Nitekim Atay, Kur’ân’a Göre Araştırmalar serisinde dinȋ meseleleri izah ederken eleştirel aklı, Kur’ân merkezli ve tarihsel bağlamı göz önünde bulunduran bir yaklaşım ortaya koymuştur. Bilgi teorisinin merkezine de aklı koyan Atay, dinin ana kaynakları arasında da aklı Kur’ân’la birlikte iki temel kaynaktan biri olarak ele almaktadır. Bu anlamda akılla Kur’ân’ı birbirinin alternatifi olan iki kaynak olarak değil, birbirini tamamlayan kaynaklar olarak görmektedir. Atay’ın akıl için “sözsüz vahiy” değerlendirmesi de aklın vahiy kadar dinȋ kaynak değeri taşıdığı düşüncesi sebebiyledir. Atay’a göre aklın sadece anlama fonksiyonu değil aynı zamanda hüküm verme fonksiyonu da vardır. Aklın verdiği hüküm vahyin verdiği hüküm gibi kesin, kat’ȋ ve tartışılmazdır. Vahiy bu anlamda aklı desteklemektedir. Aklın kesin olarak kabul ettiği şeyleri onayladığı gibi aklın müsaade etmediği şeyleri de yasaklamaktadır. Bu nedenle Atay’a göre aklın vahye değil, vahyin akla tabiiyeti söz konusudur. Kelâmın sem’iyyât alanındaki tespitlerinde ve söz konusu seride geçen fıkhȋ konularda ise Atay akıl ışığında yeni yorumlar ve yeni içtihadlar sunmuştur. Kur’ân’dan yola çıkarak daha ziyade kıyasın ‘istidlâl bi’ş-’şahȋd al’el-gaȋb’ kateorisinde giren açıklamalar ortaya koymuştur. İstidlâl ‘bi’l gaȋb ale’ş-şahȋd’ kategorisine giren herhangi bir izahına rastlanmamıştır. Atay’ın Kur’ân’a Göre Araştırmalar serisinde sıkça vurguladığı dinin kolaylık, evrensellik, güncellik, ihtiyaca yönelik olma ve akla uygun olma ilkeleri Atay’ın akıl metodunda ‘tümevarım’a (indiksiyon) genişçe yer verdiği sonucuna ulaşılmıştır. Atay’ın, Kur’ân’a Göre Araştırmalar serisindeki problemlere aklȋ, nazarȋ ve naklȋ delillendirmeler ile yenilikçi bir söylem ortaya koyduğu tespit edilmiştir.
Telif Hakkı (c) 2025 Zeyda Nur Sevim- Fatma Bayraktar Karahan (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Türkiye ve Avusturya’da Monarşilerin Sonu: Cumhuriyete Geçiş Sonrası Hanedanlar
1914 yılında dünya tarihinin o güne kadar gördüğü en kapsamlı ve en yıkıcı savaşı olan Birinci Dünya Savaşı başlamıştı. 1918 yılı Kasımına dek süren savaş boyunca yaşanan insan kayıplarının yanında, ülkeler ekonomik olarak büyük bir yıkıma uğramıştı. Aynı şekilde savaş, politika alanında büyük etkilere neden olmuş, büyük değişimler yaşanmıştı. 1917 yılında Rus Çarlığı, önce Şubat Devrimi sonrasında Bolşevik Devrimi ile tarihe karışmıştı. Bu devlette yaşanan değişim, benzer şekilde savaşın kaybeden tarafı olan İttifak Devletlerinde de görülmüştü. Savaş sonrasında sınırlar değişip yeni devletler ortaya çıkarken tahtlar birbirini ardına devrilmişti. Türkiye ve Avusturya’da monarşilerin sonunun, Birinci Dünya Savaşı’nda yaşanan yenilgilerden kaynaklandığı açıktır. Çalışmamızda Birinci Dünya Savaşı’nın sonuçlarının yarattığı etkiyle Osmanlı ve Avusturya-Macaristan İmparatorluklarında monarşilerin yıkılıp yerine cumhuriyetlerin kurulması ve cumhuriyet rejimlerinde hanedanlarla ilişkili olarak kabul edilen kanun ve kararlar incelenmiştir. 11 Kasım’da sona eren Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Avusturya’da cumhuriyetin ilanı edilmesiyle başlayan bu süreç, Türkiye’de saltanatın ve hilafetin kaldırılması ile devam etmişti. Günümüze dek süren bir tartışma konusu olan hanedanların durumu çalışmamızın temelini oluşturmaktadır. Avusturya ve Türkiye’de cumhuriyetlerin ilanı, egemenliğin Habsburg ve Osmanlı hanedanlarından alınıp millete verilmesi temeline dayanmaktadır. Ancak monarşilerin sona ermesi, hanedanların statülerinin ne olacağı tartışmalarını beraberinde getirmiştir. Türkiye ve Avusturya’da cumhuriyetlerin ilanı sonrasında hanedanların yurtdışına çıkarılması ve mallarının tasfiye edilmesi benzeri kararlar alınmıştı. Bununla beraber hanedanların ülkelerine dönme ve yeniden egemenliği elde etmeye yönelik sonuçsuz kalan faaliyetlerde bulunduğu görülmektedir. Çalışmamızda Türkiye ve Avusturya’da egemenliği yüzyıllarca yıldır elinde tutan hanedanların cumhuriyet sonrası durumlarına ilişkin uygulamalar karşılaştırılarak incelenmiştir. Osmanlı ve Habsburg hanedanına karşı Türkiye ve Avusturya’da cumhuriyet idareleri tarafından gerekli anayasal ve yasal adımlar atılarak cumhuriyet rejimlerinin korumaya alınması düşünülmüştü. Bu kapsamda yasal düzenlemeler temel alınarak monarşilerin hüküm sürdüğü ülkelerde cumhuriyet rejimine geçildikten sonra millet yerine hanedanların tekrar iktidar olma ihtimaline karşı alınan önlemler ortaya konması amaçlanmıştır. İki ülkede de hanedan üyelerinin sürgün edilmesi ve mallarına el konulması ele alınan ilk uygulamalardı. Böylelikle Osmanlı veya Habsburg hanedanına mensup kişilerin ülke yönetiminde etkili olmasının önüne geçilmişti. Bu hususta yüz yılı aşan bir süredir, Türkiye ve Avusturya’da hanedan ailelerinin herhangi bir çabasının başarıya ulaşmadığı ve cumhuriyet rejimlerinin devam ettiği görülmektedir. Dolayısıyla Türkiye ve Avusturya’da cumhuriyetlerin hanedanlara karşı aldıkları tavrın başarıya ulaştığını söylemek mümkündür.
Telif Hakkı (c) 2025 Aydın Doğu (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Muhafazakarlık ve Sekülerlik Arasında Kimlik Arayışı: “Bir İstanbul Ansiklopedisi” Dizisinde Kadın Ruhunun Psiko-Sosyolojik Haritası
Günümüzde modernitenin etkisiyle toplumlar ve bireyler yeni kimlikler oluşturmaya başlamıştır. Modernite ile birlikte hayatımıza giren sekülerlik ve muhafazakarlık kavramları ideolojik kavramlar olmalarının yanı sıra bir kimlik görevi görmektedirler. Bu çalışma Bir İstanbul Ansiklopedisi dizisi özelinde seküler ve modern toplumda yaşayan kadınların dini kimlikler ile toplumsal normlar arasında yaşadıkları ruhsal bunalımı ve ikilemi incelemektedir. Dizinin üç ana kadın karakteri üzerinden Zehra, Nesrin ve Aylin’in modern ve seküler değerlerle karşı karşıya geldiğinde girdikleri kimlik mücadelesi psiko-sosyal açıdan incelenmiştir. Karakterlerin dini pratiklere yönelme, tesettür ve sembolik davranışları, psikolojik savunma mekanizmaları, bağlanma stilleri, kimlik çatışmaları ve toplumsal konumları karşılaştırmalı bir şekilde ele alınmış ve yalnız inanç boyutunda değil kimlik, özerklik ve toplumsal aidiyet çerçevesinde değerlendirilmiştir. Amacımız kadınların sekülerleşme ve muhafazakarlaşma süreçlerinde itaat ile özgürlük arasında kurduğu anlam bağlarını da anlamak ve tartışmaktır. Bazı kadınlar için muhafazakarlık var olan gelenekselleşmiş yapılara uyumu ve teslimiyeti ifade ederken bazıları için ise kendini gerçekleştirme, özgürleşme ve bireysel anlam üretimi olarak görülmektedir. Bu farklı yönelimlerin altında yatan sebepler, psikolojik motivasyonlar, aile ve cemaat ilişkileri, toplumsal baskılar, seküler toplumun kadın üzerindeki etkileri ve kadın kimliğinin muhafazakar ve seküler kodlar arasında nasıl bölünüp inşa edildiği anlamaya çalışılmıştır. Sonuç olarak karakterler karşılaştırmalı olarak ele alınmış ve kadın yalnızca itaat eden, kendisine yazılan rolü oynayan bir figür değil aynı zamanda seçimlerini özgürce yapan, sorgulayabilen ve kendi hayatında özne olabilen bir konumda ele alınmıştır. Araştırmamız bireyin iç dünyasını ele alırken aynı zamanda iç dünya ve toplum arasında kalan kadını ve karakterler üzerinden bu çatışmayı psiko-sosyolojik açıdan gözler önüne sermeyi amaçlamaktadır. Bireyin ruhsal çözümlemeleri toplumun yapısıyla ilişkilendirilmiştir ve birey toplumdan bağımsız değil aksine toplumla sürekli etkileşim halinde olarak yorumlanmıştır.
Telif Hakkı (c) 2025 Hatice Nur Deligöz (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Alevî Geleneğe Mensup Ocaklarda Kurban Telakkileri
Bu çalışmada, Kurban ile ilgili âyet-i kerimeler ve İslam dünyasında yaygın anlayışlar esas alınarak Alevî nitelemeli ocaklarda var olan kurban telakkileri incelenmektedir. Bu çalışma, Alevîlikteki kurban telakkisini İslam dünyasında diğer Müslüman gruplardaki temel kurban telakkisini göz önünde bulundurup mukayeseli bir biçimde ele almayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma hüviyetli çalışmamız deskriptif/betimleyici yöntem esas alınarak yürütülmüş bir durum çalışmasıdır. Araştırmanın verileri, doküman taraması yöntemiyle Alevî geleneğe mensup eserler ve diğer Müslüman grupların kaynaklarının incelenmesi ve sahada Alevî ocaklarda erkan yürüten dedelerle yapılan mülakatlardan elde edilmiş; sonrasında elde edilen verilerin analiz edilmesiyle yürütülmüştür. Alevî gelenek tasavvuf düşüncesi ve tarikat uygulamalarının hâkim olduğu ocaklar için kullanılan bir şemsiye kavramdır. Dolayısıyla Alevî gelenekte bir tasavvuf hayatı ön plandadır. Alevî gelenek İslam’ın temel ibadetlerinin Müslümanlar arasında yaygın olduğu şekliyle muhafaza etmekle beraber bunları tasavvuf düşüncesi ve tarikat hayatı kalıplarında şekillendirmiştir. İslam dünyasında kurban bütün Müslümanların farz, vacip, sünnet olarak yerine getirdikleri ibadetlerden birisidir. Alevî gelenekte kurban telakkisi, İslam’da Müslüman ekollerde var olan şekliyle Hz. İbrahim, Hz. İsmail, Allah’ın onlara koç hediye etmesi metaforu üzerinden anlamlandırılmıştır. Alevî-Bektaşî çevreler, kurban konusunda İslamiyet’teki yaygın anlayışı genel anlamda benimsemekte olup kurbanı sadece Allah’a sunarlar ve Kur’an’daki Hz. İbrahim-İsmail örneğiyle (Sâffât 37/99-110) ortaya konulan Allah yolunda, gerektiğinde canı bile olsa, en değerli varlığını O’nun için feda edebilmeyi sembolize eden bir anlayışla kurban keserler. Hatta kurban erkanlarında okunan gülbanklar da bu telakkinin formüle edilmiş halidir. Nitekim kurban-ı Halil, ferman-ı Celil, itaat-ı İsmail, tığ-i Cebrail ifadeleri bu durumun ete kemiğe bürünmüş halidir. Alevî gelenek bu ana telakkiye bağlı kurban ibadetini tarikat hayatına da taşımıştır. İçeri kurbanı ve dışarı kurbanı şeklinde yapılan bu tasnif bunun bir göstergesidir. İçeri kurbanları; İkrar Kurbanı, Görgü Kurbanı, Musahiplik Kurbanı, Düşkünlük Kurbanı, Dardan İndirme Kurbanı, Abdal Musa Kurbanı, Muharrem Kurbanı, Hızır Kurbanı. Dışarı kurbanları; Kurban Bayramı Kurbanı, Adak Kurbanları, Şükür Kurbanı, Nevruz Kurbanı, Türbe Ziyaret Kurbanı, Hıdırellez Kurbanı şeklindedir. Dolayısıyla Alevîlikteki kurban telakkisi İslam’ın diğer Müslüman gruplardaki kurban telakkisi ile birebir örtüşmektedir.
Telif Hakkı (c) 2025 Mesude Nur Temiz- Cenksu Üçer (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Hudeybiye Antlaşması Özelinde Hz. Muhammed’in İnsana Bakışı
Miladî 628 yılında Müslümanlarla Mekkeli müşrikler arasında yapılan Hudeybiye Barış Antlaşması, sonuçları bakımından İslam tarihinde bir dönüm noktasını oluşturmuştur. Bu antlaşmanın önemli sonuçlarından birisi de Hz. Peygamber’in farklı din ve kültür mensuplarına yönelik anlayış ve yaklaşımının mahiyetidir.Bu çalışmada, âlemlere rahmet olarak gönderilen ve üsve-i hasene olarak nitelendirilen Hz. Muhammed’in Hudeybiye Antlaşması sürecinde farklı insanlarla kurduğu ilişkiler ele alınmaktadır. Bu çerçevede, onun insan tasavvuru ve muhtelif din-kültür mensuplarına karşı sergilediği davranış biçimi üzerinde durulmaktadır. Çalışmanın amacı, Kur’an’ın yaşanmış hali olan Hz. Muhammed’in insana yönelik anlayış ve davranış biçiminin aslına uygun olarak öğrenilmesine katkı sağlamaktır. Hz. Muhammed’in insana bakışının doğru anlaşılması, Allah Resûlü ile ilgili bu konudaki yanlış bilgi ve algının değişmesi açısından son derece önem arz etmektedir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Bu bağlamda Siyer-Meğazî, Hadis ve Genel İslam Tarihi kaynaklarının yanı sıra konu ile ilgili modern çalışmalardan yararlanılmıştır. Ayrıca Hz. Peygamber’in insana bakışı Müslüman, Yahudi ve müşriklerle sınırlandırılmıştır. Araştırma bağlamında şu tespitler yapılmaktadır: Bir; Hz. Peygamber farklı din-kültür mensuplarının hepsini insan olarak değerlendirmiş, onları aynı anne-babanın çocukları olarak görmüş, Yaradan’dan ötürü hepsine değer vermiş ve bu çerçevede hepsiyle insanî ilişkiler geliştirmiştir. İki; Hudeybiye Antlaşması sürecinde antlaşmanın bir tarafı olan ve farklı düşünen Müslümanlara son derece saygılı davranmıştır. Örneğin müşriklerin Müslümanları Mekke’ye sokmama girişimine karşı takınılacak tavır hakkında Müslümanlarla istişare ederek onlara değer vermiştir. Hz. Ömer’in tavsiyesi üzerine Mekke’ye elçi olarak Hz. Osman’ı göndermiştir. Antlaşmanın Müslümanların aleyhine olduğu gerekçesiyle itirazda bulunan bazı müminlere karşı son derece saygılı ve merhametli davranmıştır. Üç; Allah Resûlü, Hudeybiye Antlaşmasının bir tarafı olan müşriklerle son derece insanî-İslamî ilişkiler kurmuş ve bu bağlamda onları müşrik diye küçümsemeden muhatap kabul etmiştir. Hudeybiye Antlaşması’ndan önce ekonomik kriz yaşayan Mekkeli müşriklere yardım amacıyla Medine hurması göndermiştir. Onların Müslümanları şehre sokmama şeklindeki tavırlarını hemen savaş nedeni yapmamıştır. Antlaşmadan kısa bir süre önce Müslümanlara saldıran müşrikleri yakalatıp affetmiştir. Müşriklerle, onların da can, mal ve inanç özgürlüklerini güvence altına alacak Hudeybiye Antlaşması’nı yapmıştır. Anlaşma metninde bulunan “besmele” ve “Allah Resûlü Muhammed” şeklindeki ifadeleri müşriklerin itirazı üzerine çıkartmıştır. Yapılan antlaşmaya sadık kalmış ve böylece müşrik olmalarına rağmen karşı tarafa saygılı davranmıştır. Dört, Antlaşmanın hemen akabinde Müslümanlar için tehlike arz eden Yahudiler üzerine yürümüş, onlardan suçlu olanları cezalandırmış, suçsuzların ise can, mal, namus güvenliği ve inanç-ibadet özgürlüğü çerçevesinde hayatlarını sürdürmelerini sağlamıştır. Beş, İslam’ın doğru anlaşılıp yayılması için günümüzde öncelikle yapılması gereken, Hz. Peygamber’in insana yönelik bu bakışını ve farklı din-kültür mensuplarına karşı davranış biçimini makale, kitap ve sinema gibi güçlü araçlar üzerinden tüm insanlığa öğretmektir.
Telif Hakkı (c) 2025 Merve Demir https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Romanya’daki Müslüman Azınlığın Toplumsal Konumu ve Kimlik Mücadelesi
Bu çalışma, Romanya’da özellikle Dobruca bölgesinde yaşayan Türk ve Tatar kökenli Müslüman azınlığın toplumsal konumunu ve kimlik inşası süreçlerini tarihsel, sosyolojik ve siyasal boyutlarıyla birlikte incelemektedir. Osmanlı mirasının taşıyıcısı olan bu topluluk, uzun bir tarihsel sürekliliğe sahip olmakla birlikte, 20. yüzyılın başlarından itibaren yaşanan sınır değişimleri, milliyetçi politikalar ve komünist rejim uygulamaları nedeniyle kimliksel kırılmalarla karşı karşıya kalmıştır. 1989 sonrası post-komünist yeniden yapılanma sürecinde atılan demokrasi ve çoğulculuk yönündeki adımlar, bu topluluğun toplumsal konumunda köklü bir dönüşüm sağlamada yetersiz kalmıştır. Araştırmada, Müslüman azınlığın kimlik mücadelesinin yalnızca kültürel ve dinsel aidiyetle sınırlı kalmadığı; siyasal temsil, kamusal görünürlük ve eşit haklara erişim talepleriyle iç içe geçtiği tespit edilmiştir. Eğitim sisteminde yaşanan asimilasyon baskıları, dinî kurumların özerklik sınırları, medyada karşılaşılan stereotipleştirme ve istihdam alanındaki dışlayıcı eğilimler, bu mücadeleyi günümüzde de canlı tutmaktadır. Devlet politikalarının ve toplumsal algının ürettiği ayrımcı pratiklerin, topluluğun bireysel ve kolektif düzeyde kırılganlık deneyimlerini artırdığı belirlenmiştir. Romanya’nın Avrupa Birliği üyelik süreciyle paralel olarak geliştirdiği azınlık hakları politikaları yasal düzeyde ilerleme sağlamış olsa da, saha uygulamalarının çoğunluk toplumun egemen normları karşısında etkisiz kaldığı gözlemlenmiştir. Bu durum, özellikle genç kuşak Müslümanlar arasında kimliğin yeniden tanımlanmasına, melez aidiyet biçimlerinin gelişmesine ve geleneksel yapılar ile bireysel özgürlükler arasında gerilimlerin artmasına yol açmaktadır. Araştırmanın amacı, Romanya’daki Müslüman azınlığın mevcut toplumsal konumunu tarihsel bağlamı içinde değerlendirmek, kimlik inşası süreçlerini ve bu sürece etki eden yapısal eşitsizlikleri analiz etmektir. Bu doğrultuda, nitel araştırma yöntemine dayalı bir çerçeve benimsenmiş; tarihsel belgeler, saha gözlemleri ve güncel literatür taraması yoluyla çok boyutlu bir analiz gerçekleştirilmiştir. Elde edilen bulgular, Romanya’daki Müslüman azınlığın yaşadığı çok katmanlı deneyimin, yalnızca bu ülkeye özgü bir durum olmaktan öte, Doğu Avrupa genelindeki azınlık-milliyetçilik ilişkilerini anlamak açısından da önemli bir örnek teşkil ettiğini ortaya koymuştur. Sonuç olarak, bu çalışma, Müslüman topluluğun toplumsal tanınma, siyasal katılım ve kimliksel varlığını sürdürme mücadelesini bütüncül bir perspektifle ortaya koymaktadır.
Telif Hakkı (c) 2025 Nilgün Fırat (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ebû Dâvûd’un Sünen’i Özelinde Bazı Fıkhî Görüşleri Üzerine İnceleme
Ebû Dâvûd hadis ilminde temayüz eden bir alim olmakla beraber İslami ilimler sahasında da ön plana çıkan bir muhaddistir. Bu yönünden kaynaklı olarak yaşadığı dönemde ve daha sonraki dönemlerde alimler kendisinin ilmi vukûfiyetinden övgüyle bahsetmişlerdir. Hadis alanındaki Sünen eseri onun bu ilmi payeye ulaşmasında çok etkili olmuştur. Bu eser, Kütüb-i Sitte olarak adlandırılan meşhur hadis eserleri arasında kendisine yer bulmuştur. Ahkam hadislerini bir kitap halinde sunan Sünen’i, hadis alanında dikkatleri çektiği gibi fakihlerin ictihadi faaliyette bulunurken delil olarak kullandıkları hadisleri bir araya getirmesi de fıkhî çalışma açısından önemini artırmaktadır. Dolayısıyla onun bu eseri salt hadisleri bir kitapta toplamaktan ziyade, mezhep imamlarının delillerine daha kolay ulaşma ve hadisler hakkında daha detaylı bilgiye sahip olma düşüncesinin yattığı düşünülebilir. Bu özelliklerinin yanı sıra Sünen, müellifinin fıkhî düşünce yapısını da aksettirmesi açısından üzerinde çalışılması gereken bir telîfattır. Çünkü Ebû Dâvûd, hadisler hakkında gerektiği yerde açıklamalar yapmaya veya hükme medar olan hadisleri ön plana çıkararak fıkhî bir çalışma içerisine girmektedir. Nitekim hadisler hakkında yaptığı açıklamalar veya bab başlıklarını oluştururken hükmü ortaya koyan başlıklar seçmesi, onun konu hakkındaki fıkhî ictihadını ortaya koyması açısından önemlidir. Bu çalışmada Ebû Dâvûd’un bazı fıkhî konularda Sünen’i özelinde incelemede bulunularak fıkıh alanındaki görüşleri belirlenmeye çalışılmıştır. Onun hadisleri bir araya getiren bir muhaddis olmasının yanı sıra fakih bir alim olduğu verilen fıkhî örnekler çerçevesinde ifade edilmiştir. Çalışma, hadis alanında meşhur bir muhaddis olan Ebû Dâvûd’un fakihlik yönünü vurgulaması ve bu alandaki çalışmaların azlığından dolayı ilmi sahada yeni fikirler beyan etmesi açısından önem arz etmektedir. Tabii ki konu hakkındaki makaleyi oluştururken Ebû Dâvûd’un eseri hakkında yazılan eserler ile şerhleri araştırılarak ve bab başlıkları ile hadislere yaptığı açıklamaları incelenerek fıkhî görüşünü nasıl beyan ettiği belirlenmeye çalışılmıştır. Bu çalışma ile onun İslam hukuku alanındaki fıkhî görüşleri belirlenerek muhaddis bir fakih olduğu araştırmalarla ortaya koyulmuştur.
Telif Hakkı (c) 2025 Mustafa Akgöz (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Joseph Margolis ve Ölümün Kültürel Ontolojisi: Çağdaş Felsefede Ölümün Anlamı Üzerine Bir İnceleme
Bu çalışma, Joseph Margolis’in kültürel ontoloji perspektifinden ölüm anlayışını, felsefe tarihinin önemli düşünürlerinin görüşleriyle birlikte ele almaktadır. Ölüm, bu bağlamda yalnızca biyolojik bir son olmanın ötesinde, varoluşsal, kültürel, etik ve ruhsal anlam katmanlarıyla incelenmektedir. Margolis, “kesintili varlık” ve “yorumlayıcı görecelilik” kavramları aracılığıyla, ölümün sabit ve evrensel bir gerçeklik olmaktan ziyade, kültürel ve bireysel bağlamlarda anlam kazandığını ortaya koymaktadır. Böylece ölüm, farklı kültürler ve bireyler için sürekli olarak yeniden yorumlanan ve inşa edilen çok katmanlı bir olgu olarak belirginleşir. Bu temel bakış açısı, Margolis’in felsefesinin insan varoluşunu ve kültürel ürünleri sabit değil, tarihsel ve kesintili olarak ele alan yaklaşımından beslenmektedir. Margolis’e göre kültürel gerçeklikler -sanat eserleri, değerler, gelenekler ve ölüm anlayışları- doğal nesneler gibi değişmez değil, hermenötik yorumlarla şekillenen tarihsel inşalardır. Bu yaklaşım, ölümün de tıpkı sanat ve etik gibi, insanın anlam dünyasında tarihsel ve kültürel olarak beliren bir fenomen olduğunu düşündürmektedir. Bu noktada, ölüm düşüncesinin farklı felsefi bağlamlardaki yansımalarına odaklanmak, çalışmanın kapsamını derinleştirmektedir. Çalışma, Platon, Heidegger ve Derrida gibi filozofların ölüm üzerine düşüncelerini tartışırken, özellikle Emmanuel Levinas’ın etik felsefesinin ölüm konusuna kattığı yeni boyutu da inceleme konusu yapmaktadır. Levinas’a göre ölüm, yalnızca bireysel varoluşun sonu değil, aynı zamanda “öteki” ile kurulan etik ilişkinin temelidir. Ölüm, insanın etik sorumluluğunun kaynağı ve insanı sonsuz bir sorumluluk bilincine çağıran bir olgudur. Bu perspektif, ölümün ontolojik boyutunu etik bir çağrı olarak yeniden anlamlandırmakta ve insanın varoluşunu anlamlandırmadaki etik yükümlülüğünü ön plana çıkarmaktadır. Bununla birlikte, ölüm düşüncesine katkıda bulunan önemli figürlerden biri de Nikolay Berdyaev’dir. Berdyaev’in varoluşçu ve mistik yaklaşımı, çalışmaya ruhsal özgürlük ve yaratıcı kişilik temalarıyla katkıda bulunmaktadır. Berdyaev’e göre ölüm, insanın özgürlüğünü sınayan ve yaratıcı kişiliğini ortaya çıkaran bir sınırdır. Ölüm, aynı zamanda insanın ruhsal dönüşümünü sağlayan bir deneyim olarak görülmekte, böylece varoluşun anlamı, ölümle birlikte yeniden şekillenmektedir. Berdyaev’in vurgusu, insanın özgürlük alanını genişleten ve varoluşsal kaygıyı yaratıcılığa dönüştüren bir perspektif sunmaktadır. Sonuç olarak, araştırma, karşılaştırmalı felsefi analiz ve hermenötik yorumlama yöntemlerini kullanarak ölümün anlamının kültürel, etik ve bireysel bağlamlarda sürekli olarak yeniden inşa edildiğini ortaya koymaktadır. Margolis’in kültürel ontolojisi, Levinas’ın etik sorumluluk vurgusu ve Berdyaev’in ruhsal özgürlük anlayışı bir araya getirildiğinde, ölümün çağdaş ve çok katmanlı bir yorumunun mümkün olduğu görülmektedir. Ölümün yorumlanma biçiminin yaşamın anlamını ve akışını belirlediği dikkat çekmektedir. Böylece çalışma, ölümün biyolojik bir son olmanın ötesinde yaşamı inşa eden varoluşsal, etik ve ruhsal bir dönüşüm alanı olduğunu vurgulamaktadır.
Telif Hakkı (c) 2025 Şerife Ümmühani Horasan (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Yaşlılık Kötülük Müdür? Felsefi, Dini ve Transhümanist Açıdan Bir Değerlendirme
İnsanlık tarihi boyunca yaşlılık veya yaş alma, dinî, felsefi olarak farklı bakış açılarıyla ele alınmıştır. Bunlara gelenek, kültür, tıp, psikoloji, sosyoloji ve özellikle günümüzde pek çok tartışma ve araştırmaya konu olan transhümanizm de eklendiğinde bakış açılarının daha da farklılaştığını görebiliriz. Çoğu dinde uzun yaşamın Tanrı’nın bir lütfu olarak kabul edilir ve yaşlılara saygı göstermek önemlidir. Teistik dinlerde (Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam) yaşlılık ömrün bir doğal parçasıdır. Hinduizm ve Budizm gibi dinlerde ise ruhsal gelişim ve kurtuluşa giden yolda önemli bir aşamadır. Felsefede genellikle, yaşlılık hayatın kaçınılmaz ama doğal bir dönemi olarak düşünülür ve yaş alan kimsenin tecrübeli ve bilgili olduğu kabul edilir. Antik Yunan Felsefesi, Stoa ve modern felsefe de özellikle varoluşçulukta farklı yaklaşımlar olmakla birlikte açıkça kötülük olarak adlandırılmaz. Transhümanizmde ise insanlığın evrimini hızlandırmayı ve biyolojik sınırlamalarını aşmayı hedefleyen bir düşünce akımıdır. Transhümanist düşüncede yaşlılık, insanın potansiyelini sınırlandıran ve teknoloji ile ortadan kaldırılması gereken bir durumdur ve dolayısıyla bir "kötülük" veya aşılması gereken bir sorun olarak değerlendirilir. Bazı felsefelerde ise yaşlılık yaşamın doğal bir süreci olarak kabul edildiği için ne iyi ne de kötüdür. Din, felsefe ve transhümanizmin yaşlılığa yaklaşımı ve ona yüklediği anlam farklıdır. Bu durum göz önüne alındığında yaşlılık doğal karşılanması gereken nötr bir durum mu, Tanrı’nın bir lütfu veya bir iyilik mi, yoksa insanın baş etmesi gereken bir hastalık veya kötülük müdür? Kötülük felsefede doğal, ahlaki ve metafizik olarak üç kısımda değerlendirilir. Yaşlılık bu anlamda doğal ve metafizik kötülük olarak düşünülebilir mi? İnsan sınırlılıkları olan bir varlıktır ve yaşlılığın/yaş almanın getirdiği bazı fiziki kısıtlamalar ve yaşlılık hastalıkları ontolojik kötülük olarak düşünülebilir. Bu bağlamda transhümanizm yaşlılığı doğal bir durum olarak kabul etmez ve insanın yaşlanmasını engellemek veya iyileştirmekten ziyade insanın biyolojik olarak yaşadığı bu süreci reddedip biyolojik insandan biyonik insana geçişin makul olduğunu düşünür. Dolayısıyla diğer düşüncelerden farklı düşündüğü, aynı görüşü paylaşmadıkları söylenebilir. Bu çalışmada yaşlılık hakkında dinî, felsefi ve transhümanist görüşler karşılaştırmalı olarak incelenecektir. Çalışmamızda bu alanlarla ilgili temel metinler incelerek bir genel bir değerlendirme yapılacaktır. Her insanın hayatına dokunacak bu çalışma felsefi, dinî, hukuki, kültürel ve bilimsel boyutları olacağı ve bu konuda yapılacak çalışmalara farklı bir bakış açısı getireceği düşünülmektedir.
Telif Hakkı (c) 2025 Fatma Somuncuoğlu Erkan (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Hz. Ömer’in Hırsızlık Cezası Uygulamaları Zaruret ve Adalet Dengesi
Hz. Ömer’in halifeliği döneminde hırsızlık suçuna karşı uygulanan had cezasının, İslam ceza hukukundaki maddi ve manevi şartlarla birlikte sosyal, ekonomik ve zaruret durumları bağlamında nasıl değerlendirildiğini incelemektedir. Kur’an-ı Kerim’de hırsızlık suçuna karşı öngörülen el kesme cezası (Mâide 5/38), mutlak bir hüküm olarak değil; birtakım şartlara bağlı olarak değerlendirilmiştir. Bu şartlar arasında çalınan malın belirli bir değeri (nisab) aşması, malın korunan bir yerden alınmış olması, suçun gizlice ve kasten işlenmiş olması, failin akıl ve baliğ olması ve zaruret halinde bulunmaması gibi ölçütler yer alır. Hz. Ömer’in uygulamaları bu şartların ne denli önemli olduğunu göstermektedir. Kıtlık ve kuraklık gibi olağanüstü dönemlerde, insanların temel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla gerçekleştirdikleri hırsızlıklar, Hz. Ömer tarafından zaruret hali kapsamında değerlendirilmiş ve ceza uygulanmamıştır. Örneğin, gebe bir devenin çalınıp kesilmesi olayında Hz. Ömer, halkın içinde bulunduğu açlık ve yoksulluğu dikkate alarak, had cezasının şartlarının oluşmadığına hükmetmiştir. Bir başka örnek de Hatıb b. Ebî Belteʿa’nın kölelerinin, efendilerine ait bir malı çalmasıdır. Hz. Ömer, kölelerin efendilerinin malı üzerinde zaten sınırlı da olsa tasarruf hakkına sahip olduğunu, dolayısıyla klasik anlamda bir hırsızlık fiilinden söz edilemeyeceğini belirterek cezayı uygulamamıştır. Bu yaklaşım, sadece suça değil, failin içinde bulunduğu şartlara, mülkiyet ilişkilerine ve sosyal gerçekliğe dayalı bütüncül bir değerlendirmeyi yansıtmaktadır. Fıkıh alimleri, Hz. Ömer’in bu yaklaşımını “hadler şüphe ile düşer” ve “zaruretler mahzurları mubah kılar” gibi fıkhî kaidelerle temellendirmiştir. Özellikle Hanefî mezhebi, bu tür içtihatları sistematik hale getirerek, had cezalarının sadece literal (lafzi) yorumlara değil, toplum yararı (maslahat), adalet ve zaruret gibi esaslara göre de şekillendirilebileceğini belirtmiştir. Hz. Ömer’in dönemi, İslam ceza hukukunun şekilci ve katı bir anlayışla değil; sosyal adalet, insani ihtiyaçlar ve toplumsal şartlara göre esneklik taşıyan, ahlaki sorumluluk ve maslahat temelli bir anlayışla uygulanabileceğini göstermektedir. Bu bağlamda, had cezalarının sabit kurallar değil, toplumsal faydayı ve bireyin durumunu gözeten dinamik bir sistem içinde değerlendirildiği ortaya konulmuştur. Bu yaklaşım, İslam ceza hukukunun evrensel adalet anlayışıyla da örtüşmektedir.
Telif Hakkı (c) 2025 Hatice Özek (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Kur’ân Âyetlerinin Gelişimsel Psikoloji Temelli Yeniden Yorumlanması: ‘Quranet’ Projesi ve İslam Dünyasındaki Tepkiler
Nazil olduğu günden bu yana, özellikle gayrimüslimler tarafından Kur’ân-ı Kerîm’e kaynağı, muhtevası ve üslubu bakımından çeşitli yaklaşımlar geliştirilmiştir. Kur’ân’ın Allah’ın sözü olduğu, hiçbir beşerin ona benzer bir metin ortaya koyamayacağı açıkça beyan edilmiş (Yûnus 10/38; el-Bakara 2/23; el-İsrâ 17/88) olsa da tarihte bazı girişimlerin denendiği ancak başarısızlıkla sonuçlandığı bilinmektedir. Bu teşebbüslerin son örneklerinden biri de 2000’li yıllarda Amerika’da yayımlanan “True Furqan / American Qur’ān” adlı çalışma olmuştur. Bu bildirinin amacı, 2007 yılında Oranim College’dan (İsrail) Klinik Psikolog Prof. Dr. Ofer Grosbard’ın danışmanlığında, Bedevi Arap öğrenci Bushra Mazarib tarafından Gelişimsel Psikoloji alanında geliştirilen “Quranet” projesini yapısal, pedagojik ve sosyo-politik boyutlarıyla incelemek ve İslam dünyasından gelen tepkileri değerlendirmektir. Proje, gündelik hayata dair Kur’ân âyetlerini veri tabanına aktarmayı ve bunları aileler ile okullarda çocuk eğitimi süreçlerinde kullanmayı hedeflemektedir. İsrail Hükûmeti/Dışişleri Bakanlığı tarafından desteklenen ve dönemin Cumhurbaşkanı Şimon Peres’in himayesinde yürütülen bu proje, “İsrail’de geleceği değiştirebilecek” en iyi 60 icattan biri olarak Kudüs’teki “Gelecek Ufukları Konferansı”na kabul edilmiştir. Proje 600 sayfalık bir kitap halinde Ben Gurion Üniversitesi Yayınevinde 2008 yılında basılmıştır. Bizim çalışmamız yöntem olarak doküman analizi ve içerik analizi teknikleri kullanılmış; proje ile ilgili resmi belgeler, medya haberleri ve akademik değerlendirmeler taranarak elde edilen veriler tematik olarak sınıflandırılmıştır. Bulgular, projenin görünürde pedagojik bir amaç taşımasına rağmen, Kur’ân âyetlerinin bağlam dışı seçilerek farklı kültürel ve politik hedeflere hizmet edebilecek şekilde kullanılması ihtimalinin, İslam dünyasında ciddi tepki doğurduğunu göstermektedir. Tepkiler, temelde teolojik müdahale endişesi, kutsal metinlerin anlam bütünlüğünün zedelenmesi ve İsrail-ABD politikalarının dini alana nüfuz etmesi riskleri etrafında yoğunlaşmıştır. Ayrıca, projenin çok dilli (Arapça, İbranice, İngilizce vb.) hizmet sunma hedefi, etki alanının uluslararası boyutunu güçlendirmekte ve tartışmaları küresel bir düzleme taşımaktadır. Sonuç olarak Quranet Projesi örneği, kutsal metinlerin pedagojik amaçlarla bile olsa kültürel bağlamından koparılarak yeniden yorumlanmasının geniş çaplı dini ve politik tartışmalara yol açabileceğini ortaya koymaktadır. Bu durum, benzer girişimlerin yalnızca eğitim bilimi açısından değil, aynı zamanda ilahiyat, sosyoloji ve siyaset bilimi perspektiflerinden de çok yönlü ve eleştirel bir şekilde incelenmesi gerekliliğini vurgulamaktadır.
Telif Hakkı (c) 2025 Harun Şahin (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Kur’an’ı Kerimde Fıtrat ve Hikmet İlişkisi: Tefsir Eksenli Analiz
Bu çalışma, Kur’an-ı Kerîm’in iki merkezî kavramı olan fıtrat ve hikmet arasındaki çok yönlü ilişkiyi, tefsir ilmi çerçevesinde derinlemesine analiz etmektedir. Fıtrat, insanın doğuştan getirdiği ilahî kodu ve yaratılış gayesiyle uyumlu aslî özünü ifade ederken; hikmet, ilâhî bilgeliğin, hem kâinatı kuşatan kusursuz düzende (sünnetullah) hem de doğru ve erdemli hayatın ilkelerinde tecelli eden kapsamlı boyutunu temsil eder. Araştırma, tefsir literatüründe bu iki kavramın genellikle müstakil incelenmesi, ancak aralarındaki zorunlu ve organik bağın sistematik biçimde ortaya konulmaması sorununa cevaben kaleme alınmıştır. Fıtrat, insanın evrene ve hayata nakşedilmiş ilâhî hikmeti anlama ve ona uyum sağlama potansiyelidir. Hikmet ise, bizatihi bu fıtrî potansiyeli harekete geçiren, onu bozulmalara karşı koruyan ve onu nihai gayesine ulaştıran ilahî bir rehberlik sistemidir. Bu görüşe göre, insanın içindeki öz fıtrat ile kâinatın ve hayatın anlamlı düzeni hikmet arasında özsel bir birliktelik, mükemmel bir uyum ve tamamlayıcılığın bulunduğunu göstermektedir. Bu bağlamda hikmet, yalnızca teorik bir bilgi formu değil, fıtratın istikametini koruyan ve insan hayatına anlam kazandıran yönlendirici bir güç olarak konumlandırılmaktadır. Çalışmamızda, fıtrat ve hikmet kavramlarının Kur’an’ın nüzulünden öncesi ve sonrası kullanımlarını da içeren semantik analizleri yapılmış klasik Arapça sözlüklerinden faydalanılmıştır. Bunlardan ilk Arapça sözlük olan Halil b. Ahmed’in Kitâbü’l-ʿAyn eserinden başlayarak kronolojik sıralamayla diğer Arapça sözlükler olan Tehẕîbü’l-luġa, Muʿcemü meḳāyîsi’l-luġa, Tâcü’l-luġa ve ṣıḥâḥu’l-ʿArabiyye, el-Muḥkem ve’l-muḥîṭü’l-aʿẓam, Esâsü’l-belâġa, Lisânü’l-ʿArab, el-Ḳāmûsü’l-muḥîṭ’, Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Ḳāmûs, el-Müfredât fî ġarîbi’l-Ḳurʾân eserlerinden faydalanılarak fıtrat ve hikmet kelimelerinin ilk çekirdek anlamlarından başlayarak zaman içerisindeki anlam katmanları incelenmiştir. Ardından konuyla ilgili Rum suresi 30. âyet ve Bakara suresi 269. âyetinin klasik tefsir geleneğinin öncü temsilcileri olan İbn Cerîr et-Taberî’nin Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Ḳurʾân, Fahreddin er-Râzî’nin Mefâtîḥu’l-ġayb, İbn Kesîr’in Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm eserlerinden, ayrıca modern dönem tefsirlerinden Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır’ın Hak Dini Kur’an Dili, Mustafa Meraği’nin Tefsirul Meraği, İbni Aşur’un et-Taḥrîr ve’t-tenvîr, eserlerindeki tefsir yorumları mukayeseli bir analize tabi tutulmuştur. Sonuç olarak fıtrat ile hikmet arasında varlıksal ve gayesel bir zorunluluk tespit edilmiş, kavramların semantik tahlilindeki dilsel zemin, fıtrat ile onu bir gaye üzere var eden ilahî hikmet arasındaki zorunlu ilişkiyi anlamak için sağlam bir temel oluşturmuştur. Yukarıda isimleri verilen müfessirlerin ilgili âyetler hakkında yorumları mukayese edildiğinde Fıtrat ve hikmet kavramlarının dolaylı olarak bahsedildiği fakat aralarındaki ilişkinin direkt ortaya konulmadığı fark edilmiştir. Bu çalışma sonunda İlahi hikmetin, fıtratı tamamlayan ve yetkinleştiren bir bütünlük arz ettiği anlaşılmış,insanın özünde programlanan fıtrat ile kâinatın ve hayatın anlamlı düzeni hikmet arasında tam bir uyum ve tekabüliyet ilişkisi bulunduğu sonucuna varılmıştır.
Telif Hakkı (c) 2025 Semra Karagöllü (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Kalabalıklar İçinde Yalnızlık: Zygmunt Bauman Sosyolojisinde Yalnızlığın Toplumsal Biçimleri
Modern toplumlarda bireyselleşme, özgürlük ve özerklik idealleri yüzeyde bir özgürleşme alanı sunarken derinlemesine bakıldığında toplumsal çözülme, ilişkisel yitim ve yalnızlık gibi yeni sosyolojik sorunlara yol açmaktadır. Zygmunt Bauman bu çelişkili süreci akışkan modernite kavramı çerçevesinde açıklarken modern bireylerin artık sabit kimliklerden, kalıcı ilişkilerden ve süreklilik taşıyan aidiyet biçimlerinden uzaklaştığını belirtir. Bu bağlamda bireyler, görünürde çeşitli topluluklara ve bağlantılara sahip olsa da aslında “yalnız kalabalıklar” hâlinde yaşamaktadırlar. Çalışmanın konusu Bauman’ın sosyolojik perspektifinden modern yalnızlık olgusunun boş zaman, tüketim kültürü ve dijital gösteri bağlamında aldığı toplumsal biçimlerini anlamaktır. Çalışmanın temel problemini ise şu soruyla özetlemek mümkündür: Modern birey, artan dijital bağlantılara ve görünür kalabalıklara rağmen neden daha derin bir yalnızlık deneyimi yaşamaktadır ve bu durum Bauman’ın sosyolojisinde nasıl bir kuramsal çerçeveye sahiptir? Çalışmanın amacı bireysel gibi görünen yalnızlık deneyiminin modernliğin sunduğu özgürlük idealiyle eşzamanlı gelişen ilişkisellik yitiminden kaynaklanan toplumsal bir sonuç olduğunu ortaya koymaktır. Bu bağlamda boş zaman, yalnızca bir dinlenme alanı olmaktan çıkarak bireyin kimliğini sahnelediği, sosyal sermayesini görünür kıldığı ve aidiyet arayışını yeniden ürettiği bir gösteri zeminine dönüşmektedir. Bu süreçte birey yalnızca tüketilen bir figür olmakla kalmayıp görünürlüğünü sahnelerken içsel ilişkiden ve derin bağlardan soyutlanmış bir toplumsal varlığa da evrilmektedir. Tüketim kalıpları ve sosyal medya etkileşimleri, bireyi görünür kılarken aynı anda yalnızlaştıran sembolik süreçler üretmektedir. Çalışmada kullanılan yöntem nitel araştırma yöntemidir. Yalnızlık olgusu bireysel değil toplumsal olarak biçimlendirilmiş bir deneyim olarak ele alınmaktadır. Çalışma yalnızlığı bireysel bir duygu olmaktan çıkararak modern toplumda dijitalleşme ve tüketim kültürüyle şekillenen ilişkisel çözülmenin sosyolojik bir sonucu olarak ele alması bakımından literatüre özgün ve güncel bir katkı sunmaktadır. Nitekim Türk Dil Kurumu’nun 2024 yılında “kalabalık yalnızlık” ifadesini yılın kelimesi olarak belirlemiş olması, konunun yalnızca akademik değil toplumsal düzlemde de yakıcı bir karşılığa sahip olduğunu göstermektedir.
Telif Hakkı (c) 2025 Esra Güler Ayhan (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ailede Din Eğitimi Bağlamında Ebeveyn Destek Programı Önerisi
Bireyin dini kimliğinin ve değer dünyasının inşasında aile, en temel ve etkili kurumdur. Özellikle çocukluk döneminde dini duygu, düşünce ve davranışların temelleri büyük oranda aile ortamında atılmaktadır. Ancak günümüzde sosyal medya, akran etkisi ve dijital ortamların yaygınlaşması gibi çevresel faktörler, çocukların manevi gelişiminde olumsuz etkiler oluşturabilmekte; bu da ailede sağlam temellere dayalı bir din eğitimi verilmesini zorunlu hale getirmektedir. Mevcut araştırmalar, ebeveynlerin çocuklarına din eğitimi verme konusunda istekli olduklarını, ancak bu konuda yeterli bilgi, beceri ve donanıma sahip olmadıklarını ortaya koymaktadır. Bu çalışmada, “Ailede din eğitimi ihtiyacı nasıl karşılanabilir?”, “Ebeveyn sahip olduğu dini bilgileri çocuğuna hangi yöntem ve tekniklerle aktarabilir?” ve “Dini bilgi ve değerleri merkeze alan aile eğitim programının içeriği ne olmalıdır?” sorularına cevap aranmıştır. Bu kapsamda, “Din ve Değer Merkezli Aile Eğitimi Programı” önerisi sunulmuştur. Programın amacı, ebeveynlerin sahih dini bilgi, değer ve tutumlarla donatılmasını sağlamak; aynı zamanda bu kazanımları çocuklara etkili yöntem ve tekniklerle aktarabilecek yeterliliğe ulaşmalarını desteklemektir. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden literatür taraması (doküman incelemesi) tekniğiyle yürütülmüştür. “Ailede din eğitimi” ve “aile eğitim programı” anahtar kelimeleriyle ulusal ve uluslararası literatür taranmış; akademik yayınlar, tezler, raporlar ve resmi belgeler analiz edilerek çalışma zemini oluşturulmuştur. Ayrıca Milli Eğitim Bakanlığı’nın 2024–2025 eğitim-öğretim yılı itibarıyla uygulamaya koyduğu Maarif Modeli Ebeveyn Okulu kurs programı, bu önerilen yapıya uygun bir temel teşkil etmektedir. Maarif Modeli çerçevesinde ailelere yönelik açılan “Aile Okulu 1 ve 2” kurslarının kapsamı genişletilmiş, bu kurslardan 2025 yılı itibarıyla 25 binden fazla veli faydalanmıştır. Elde edilen bu hazırbulunuşluk düzeyi üzerine, gönüllülük esasına dayalı olarak “Din ve Ahlaki Değerler Merkezli Ebeveyn Okulu” programı geliştirilebilir. Bu program aracılığıyla ebeveynlerin din ve ahlak alanında bilgi, beceri ve tutum kazanmaları; çocuklarına olumlu rol model olmaları ve etkili bir din eğitimi sunmaları hedeflenmektedir. Sonuç olarak, ailede değer temelli bir din eğitimi uygulaması, çocukların dini kimliğinin sağlıklı biçimde inşasında ve çağın olumsuz etkilerine karşı korunmasında önemli bir rol oynayacaktır. Bu bağlamda önerilen programın uygulanması, aile temelli manevi gelişimi destekleyici etkili bir model sunmaktadır.
Telif Hakkı (c) 2025 Fatma Göçmen (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Erkeklik Krizi Bağlamında Babalık Olgusu
Sosyal bilimler alanında toplumsal cinsiyet çalışmaları uzun zaman işlenen konular arasında yer almaktadır. Özellikle feminist hareketin etkisiyle başlayan erkeklik çalışmaları, üzerinde anlaşmaya varılan evrensel bir erkeklik tanımının olamayacağı şeklinde bir durumla karşı karşıya kalınmıştır. Geleneksel cinsiyet rollerinin feminizm hareketleri tarafından yoğun biçimde sorgulanması sonucunda erkeklerin bu geleneksel cinsiyet rolleri karşısında bir gerilim içinde olduklarını öne sürmüştür. Geleneksel erkek algısında görülen bu dönüşümler erkeklik krizi olarak ifade edilmiştir. Feminist tartışmalarda erkeklerin kadınlara göre avantajlarından bahsedilirken yeni durumda erkeklerin ataerkil sistemin mağduru olabilecekleri ifade edilmeye başlanmıştır. Sanayileşme, modernleşme etkisiyle kadının çalışma yaşamına girmesi, ev iş ve çocuk bakımıyla ilgili hususlarda dikkati baba üzerinde yoğunlaştırmaya başlamıştır. Araştırmanın amacı yaşanan bu değişimlerin aileye etkisini ortaya koymaktır. Ailenin yapısında, işlevlerinde ve bireylerin rollerinde görülen değişmeler hem gelişmelerden etkilenmiş hem de bu gelişmelerin ortaya çıkışını sağlamıştır. Araştırma yeni aile düzeni içindeki babanın rolünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. 1970’lerde yeni babalık modelinin ortaya çıkışı, 1980 ve 1990’lı yıllardan sonra babalıkla ilgili çalışmalar yoğunluk kazanmıştır. Aile ve toplum içinde kadın ve çocuğa bakışın değişmesi, kadının iş hayatında istihdamının artışı, toplumsal hayatta daha aktif rol alması, statü ve rollerindeki değişmeler, eşit rol idealinin benimsenmesi gibi durumlar babalık ve babalıkla ilgili çalışmaların yapılmasında önemli faktörlerdir. Yeni babalık modelinde erkekler yemek yapan, çocukların bakımıyla ilgilenen ev işlerine yardım eden gibi niteliklere sahiptir. Günümüzde boşanmalar sonucunda tek ebeveynli ailelerin ortaya çıkışındaki artış babalığın yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmıştır. Araştırmada erkeklik krizi bağlamında babalık, baba yokluğu, babalık krizi, rol farklılaşması gibi farklı yönlerden ele alınmıştır. Bu çalışmada nitel araştırma yöntemi kullanılmış, literatür taraması yönteminden hareketle ülkemizde ve küresel çapta istatistiksel verilerden de faydalanılmıştır. Değişen şartlar karşısında erkekliğin de değişime zorlandığı, bir takım kırılmalar yaşandığı, yaşanan değişimin erkeklik algısını nasıl değiştirdiği ele alınmıştır. Aynı zamanda aile içi ilişkileri, çocuklarla iletişim, duygusal destek ve şiddet eksenindeki etkileri ele alınmıştır. Kadının eğitim, ekonomi ve hukuki alanlarda kazanımlarının hem aile bireyleri hem de babalık üzerindeki etkileri ortaya konulmuştur.
Telif Hakkı (c) 2025 Ali Bayer (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Kur’an Yorumunda Anlamın Gelenek Ekseninde İnşası ve Dönüşümü: Bakara 2/260 Hermenötik Analizi
Kur’an yorumunda anlam, felsefi hermenötiğin de katkısıyla metinde sabit ve hazır bir içerik yerine yorumcunun içinde bulunduğu tarihsel koşullar, dayandığı deliller ve tesis ettiği otoriteyle birlikte inşa edilen dinamik bir süreç olarak yeniden tanımlanmıştır. Kur’an âyetlerinde anlamın oluşumu çoğunlukla dil, tarih veya gelenekten birine dayanmaktadır. Bu bağlamda âyetlerin yorumunun-anlamının bu unsurlardan her birine verilen önceliğe-öneme göre belirlendiği veya değişiklik gösterdiği görülür. Bu çalışma Bakara suresi 2/260. âyeti örnekliğinde tarihsel süreçte değişen yorum biçimlerini izleyerek anlamın nasıl oluştuğunu, yorumların hangi delillere dayandığını ve yorumda otoritenin nasıl tesis edildiğini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Anlamın hem mikro düzeyde “فَصُرْهُنَّ” fiilinin kelime yorumu üzerinden hem de makro düzeyde hakikat-mecaz, zahir- batın veya metinlerarası bağlam çerçevesinde nasıl kurulduğu örneklenmektedir. Metodolojik olarak, çalışma nitel araştırma kapsamında karşılaştırmalı metin analizi yöntemiyle yürütülmüştür. Klasik dönemi temsilen Mukâtil, Taberî, Râzî, Zemahşerî, Kuşeyrî, Sa’lebî gibi müfessirlerle, modern dönemden İbn Âşûr, Tantâvî, Reşîd Rızâ, Muhammed Esed, Derveze ve Gabriel Said Reynolds’ın yorumları dilsel çözümlemeler, rivayetlere yaklaşım ve görüşlerini delillendirme biçimlerine dair kavramsal analizler ışığında incelenmiştir. Çalışma, anlamın yorumcunun tarihsel konumu, bağlı bulunduğu mezhep-gelenek ve kullandığı delil sistemiyle şekillenen tarihsel bir inşa süreci olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda literatüre özgün katkısı, anlamı belirleyen kelime tercihlerinin, hakikat ve mecaz yönündeki tercihlerin zıt yorumları nasıl doğurduğunu, bu tercihlerin hangi dönemsel gerekçelerle öne çıktığını ve anlamın nasıl değişken bir yapı kazandığını hermenötik bağlamda ortaya koymasıdır. Taberî ve Ferrâ gibi müfessirler kelimeyi kesmek şeklinde anlayarak kıraat vecihlerine, sahabe rivayetlerine dayanan bir meşruiyet zemini kurarken; aynı kelimeyi Zemâhşerî ve Beyzâvî alıştırmak olarak yorumlamış, bu tercihlerini dilbilimsel yapı, bağlam-siyak analizi ve aklî çıkarım yoluyla gerekçelendirmişlerdir. Hakikat-mecaz ekseninde Râzî ve Tantâvî, Hz. İbrahim’in fiilini kevnî bir mucize olarak görüp âyeti hakiki anlamda yorumlamıştır. Ebu Müslim ve Reşîd Rızâ, bu sahneyi temsili bir anlatım olarak okuyarak anlamın pedagojik ve sembolik boyutunu ön plana çıkarmışlardır. Bu iki yaklaşımdan farklı bir zeminde ise sembolik yorumlar yer almakta; burada kuşlar nefsin arzularına, parçalama eylemi ise manevî arınma sürecine karşılık gelmektedir. Metinlerarasılık açısından Derveze ve Reynolds gibi araştırmacılar âyeti Tevrat’taki anlatıyla ilişkilendirerek Kur’an’daki kıssanın dönemin semavî kültürle ilişkisine dair çıkarımlar yapmışlardır. Sonuç olarak, Kur’an yorumunda anlamın tek bir düzeyle sınırlı kalmayıp kapsayıcı bir yapıya sahip olduğunu ve anlamın dinamik bir inşa süreci olduğunu açıkça göstermektedir. Bu da Kur’an hermenötiğinde sabitlik ile dönüşüm arasındaki gerilimin temel bir izdüşümü olarak okunabilir.
Telif Hakkı (c) 2025 Rukiye Hacıbektaşoğlu (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Yüzü Olmayanlar: Levinas’ın Etiği ve Afgan Göçmen Kadınlar
Emmanuel Levinas, “ötekinin yüzü beni sorumluluğa çağırır” der. Levinas bunu derken, yalnızca görsel ya da fiziksel bir karşılaşmayı değil, ötekinin varlığının özneyi aşan etik bir çağrıya dönüştüğünü ifade eder. Levinas’a göre yüz, görünen değil; kendini açıklamasız şekilde ifşa eden, temsil edilemeyen ve özneyi dönüştüren bir başkalıktır. Levinas, başkasının yüzünde aşkınlığı arar; çünkü yüz, varlığın kendi içine kapanmış anlamsızlığını dağıtarak bizi varlığın yalnızlığından çekip çıkaran ve ötekiyle etik bir ilişkiye davet eden bir imkândır. Bu perspektiften bakıldığında, toplumsal düzlemde görünmez kılınan Afgan göçmen kadınların yüzüyle karşılaşmak, yalnızca onların deneyimlerini fark etmek değil; aynı zamanda onların haklarını tanıma, yaşam koşullarını iyileştirme ve maruz kaldıkları dışlanmaya karşı sorumluluk alma çağrısıdır. Böylece, yüzle kurulan etik ilişki, göçmen haklarının yalnızca hukuki bir mesele değil, insan olmanın en temel yükümlülüklerinden biri olduğunu hatırlatır. Gazze’deki siviller, göçmenler, öldürülen kadınlar ve istismara uğrayan çocuklar… Her biri bizim için “öteki”dir; yani bize benzemeyen, bizim dışımızda kalan ama yine de sorumluluğunu taşıdığımız varlıklardır. Levinas’a göre etik, ötekiyle karşılaşma anında doğar. “Yüz” kavramı, onun düşüncesinde ötekinin varlığının en saf ve tartışmasız ifadesidir; aynı zamanda etik sorumluluğun başlangıç noktasıdır Levinas’ın “öteki” anlayışı, herhangi bir kimlik kategorisiyle tanımlanamayacak denli aşkın ve temsil edilemezdir. Öteki, cinsiyet, ırk ya da toplumsal statü gibi göstergelerle kavranamaz; her zaman özneyi aşan, onu etik bir sorumluluğa çağıran bir varlıktır. Bu çalışmada, Levinas’ın öteki kavramı, tam anlamıyla bu metafizik düzlemde değil;”Afgan göçmen kadın”gerçeği ile etik karşılaşmanın olanaklarını sorgulamak için bir tanıklık alanı olarak düşünülmektedir. Araştırma, nitel ve etnografik bir yaklaşımla yürütülmüştür. Güvenlik ve mahremiyet kaygıları nedeniyle yapılandırılmış mülakatlar gerçekleştirilememiş; 2024 Temmuz – 2025 Haziran tarihleri arasında Türkiye’nin Erzincan ilinde süren saha gözlemleri sırasında 55 kadınla yapılan gündelik sohbetler ve yapılandırılmamış görüşmeler temel veri kaynağını oluşturmuştur. Dolayısıyla bu çalışma, göçmen konusunun Levinasçı etik çerçevede, politik uygulamalar açısından Batı’dan daha başarılı biçimde ele alınmasına rağmen, toplumsal ve psikolojik düzeyde hâlâ aşılamayan gerçeklikler arasında bir düşünsel köprü kurmayı amaçlamaktadır. Sonuç olarak, Afgan göçmen kadınların deneyimleri, Levinasçı etik çerçevesinde değerlendirildiğinde, etik düzeyde bir tanınmama ve görünmezlik hâlini ortaya koymaktadır. Katılımcılardan birinin “Benim bir ülkem yok, çünkü ben Afgan’ım “ ifadesi, bu durumun hem bireysel hem de kolektif boyutunu gözler önüne sermektedir. Levinas’a göre etik, ötekinin yüzüyle karşılaşmakla başlar; ancak bu çalışmada görüldüğü üzere, Afgan kadınların yüzleri çoğu zaman görülmemekte, dolayısıyla etik karşılaşma gerçekleşmemektedir. Bu durum, toplumsal düzeyde bir sorumluluk eksikliğine işaret ederken, Levinasçı etik bu eksikliği görünür kılarak tanınma, saygı ve adaletin inşası için güçlü bir felsefi temel sunmaktadır.
Telif Hakkı (c) 2025 Merve Kocaman (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Doğa Felsefesi Açısından Âlemin Yaratılmışlığı: Platon ve Kindî Örneği
Felsefe Tarihinde, Antik Yunan felsefesiyle başlayan Doğa Felsefesi, İslam Felsefesinde de etkisini sürdürmüştür. Antik Yunan’dan yararlanan İslam Filozofları, en fazla Platon, sonra Aristoteles ve Yeni Platonculuktan etkilenmiştir. Meşşai Filozofları içerisinde yer alan ilk İslam Filozofu Kindî’nin diğer meşşai filozoflardan ayıran en önemli görüşlerinden biri âlemin yaratılmışlığı görüşüdür. Antik Yunan düşüncesinde âlemin yaratılmışlığı görüşü Platon’un, Timaios kitabında geçmektedir. Diğer filozoflardan farklı olarak evrenin Demiorgos (Tanrı) tarafından yaratıldığını söylemektedir. Platon evrenin yaratılmasının sebebini Tanrı’nın cömertliğine bağlamıştır. Kindî, Platon’dan ve İslam dininden etkilendiği evren görüşünü risâlelerinde ‘‘âlem sonludur’’ başlıkları altında incelemiştir. Kindî’ye göre yaratılmışların bir sonu vardır. Sonsuz olan yalnızca Allah’tır. Bu yüzden evren Allah tarafından yaratılmıştır. Platon’un felsefesinde tek madde arayışı son bulmuştur. Platon’un doğa felsefesindeki yaratma düşüncesini ‘‘âlem’’ çerçevesinde ele alması madde, suret, hareket, zaman, mekan kavramlarının ve dört unsurun oluş ve bozuluş hareketleri üzerinden duyulur evrenin Tanrı tarafından yaratıldığını ancak duyulur evrenin ezeli olan idealar dünyasından pay aldığını anlatmıştır. Platon’a göre iki evren vardır. Duyulur evren ve idealar âlemi. Platon, duyulur evrenin sonlu olduğunu dolayısıyla sonlu olan şeyin yaratılmış olduğu düşüncesindedir. Kindî’ye geldiğimizde Kindî’nin Müslüman olması ve İslam dininin ilahi kaynağı olan Kur’ân-ı Kerim’den etkilendiğini göz ardı edemeyiz. Ancak kendinden önceki filozoflarda yaratma düşüncesine Platon’da rastlamış olabilir. Kindî’ye göre ezeli olan yalnızca Allah’tır. Platon’a baktığımızda da ezeli olanlar içerisinde Tanrı yer almaktadır. Kindî’de evren Allah tarafından yaratılmıştır. Platon’da duyulur evren Tanrı tarafından yaratılmıştır. Kindî evrenin heyûlâsı belirli bir şey olmasa da bu evrende mevcuttur. Platon’da ise idealar aleminde yani ezeli âlemde mevcuttu. Kindî’de de olan dört unsur toprak, hava, su ve ateştir. Platon’da da aynı şekildedir. Formlar bunların birleşim ve değişiminden meydana gelir. Platon’da formlar idealar âleminden gölgeler âlemine yansımaktaydı. Kindî’nin hareket çeşitleri Platon’da olduğu gibidir. Zaman ve mekan hareketin ayrılmaz parçasıdır. Kindî’ye göre hareket yaratılmıştır. Evrenin yaratılması beraberinde fizik kanunları olan hareket, zaman ve mekanın yaratılmış olmasıdır. Dört unsurun kevn ve fesad hareketi suretleri oluşturduğunu biliyorsak bu durumda dört unsur ve suretlerde yaratılmıştır. Heyûlâ yani suretlerin maddesi belirli bir şey olmasa da yaratılmıştır. Kindî’nin Platon’dan etkilendiğinin karşılaştırmasını yapmaya çalıştık. Platon’dan almıştır demek bizi yanıltabilir ancak İslam dininden ve Platon’dan etkilenmiştir demek daha uygundur. Âlemin ezeli olması birçok yanlışa sebep olacaktır. Kindî âlemin sonlu olduğunu sonsuzluk kavramının içinde barındırdığı karmaşalardan ve sonsuz olanın yalnızca tek olması fikrinden yola çıkarak ezeli olanın Allah olduğunu yaratıcının evren ile sürekli ilişki içerisinde olduğunu söyleyerek her yaratılanın tek bir yaratıcısı olduğunu Tanrı’nın varlığını, evrenin sonluluğunu, evrenin Tanrı tarafından yaratılmış olduğu düşüncesine varmıştır.
Telif Hakkı (c) 2025 Miyase Savuran- Kâmil Sarıtaş (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Aristoteles ve İbn Sînâ’daki Cevher Tarifi ve Kısımlarına Dair Bazı Çözümlemeler
Aristoteles’ten miras olarak gelen cevher ve araz teorisi klasik dönem felsefe tarihinin en önemli konularındandır. Teorinin hem fizik hem de metafizik alanında önemli uzanımları bulunur. Teorisinin bu alanlardaki etkisi sadece farklı sorunlar bağlamında gündeme gelen bir uzantı olması değil, fizik ve metafiziğin kurgusunda karşılaşılan en önemli teorilerden olması yönüyledir. Bunların yanı sıra cevher araz teorisi aynı zamanda mantık ilminin de önemli bir konusudur. Özellikle kategoriler konusuyla birlikte gündeme gelir. Bu teori İslam düşüncesi içerisinde de ilk dönemlerden itibaren gerek filozoflar gerekse de kelamcılar tarafından kullanılmış ve her iki ekolde kullanımı ve etki alanı farklı olmuştur. Cevherin hem anlaşılması ve tanımlanması hem de cevherle ilgili araza önceliği, arazın arazda bulunması, Tanrı’ya cevher denilmesi gibi alt meselelerde her iki ekolün ciddi anlamda farklılaştığı görülmektedir. Cevher – araz teorisi Aristoteles’e kadar geri gitmekle birlikte bu kavramın Aristoteles’teki karşılığı ve anlamı konusu net değildir. Bu durum sonraki dönemlerde filozofları ciddi anlamda meşgul etmiştir. İslam dünyasının önde gelen filozoflarından olan İbn Sînâ’nın eserlerinde ise bu kavramın şarihler eliyle de gündeme getirilip tartışılan sorunlarına yönelik çözümlerler teorinin daha belirgin ve açık bir anlam kazandığı görülmektedir. Bu çalışmada İbn Sînâ’nın cevher kavramını tanımlaması, kullanılması ve süregelen cevher tarifine yaptığı ekleme ve cevherlerin sıralandırılması gibi sorunlar ele alınarak filozofun Aristoteles’ten farklılaştığı bazı noktalar öne çıkarılmaya gayret edildi. Bu bağlamda İbn Sînâ’nın eş-Şifâ: Metafizik ve eş-Şifâ: Kategoriler eserleri ile Aristoteles’in Metafizik ve Kategoriler eserleri öncelikli müracaat kaynakları oldu. Zaman zaman İbn Sînâ’nın konu ve meselelerle ilgili görüşleriyle Simplicius gibi bazı Aristoteles şarihleri ile Plotinus ve Porphyry gibi filozofların görüşleri arasında süreklilik ve farklılığa da gönderme yapıldı. Cevherin tarifine yapılan “a’yânda bulunduğunda” ibaresinin hem mahiyet olarak cevheri anlama noktasında hem de birinci ve ikinci cevherler şeklindeki sıralamanın doğru anlaşılıp doğru yapılmasıyla ilgili olduğu ortaya konulmaya çalışıldı. Cevherin tarifindeki “bir konuda bulunmayan” ifadesine eklenen “asla” kavramının ise cevherin mahiyetinin değişken olmadığı, bir yerde cevher olarak bulunanın başka bir yerde araz olarak bulunmasının kabul edilemezliğiyle ilgili olduğuna işaret edildi. Aristotelesçi birinci ve ikinci cevher ayrımının sorun görüldüğü bu ayrımının duyusal olanı önceleyen bir kriterden hareket ettiği ve bu sorunu aşma için “önce” olma ile “layık olma” arasında ayrıma gidildiği gösterildi. İbn Sînâ’nın cevher anlayışında ise önceliğin mahiyetler ve aklî cevherlere verildiği ortaya konulmaya çalışıldı.
Telif Hakkı (c) 2025 Ömer Ali Yıldırım (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
İbn Teymiyye’nin Hayatı ve Dinî-Siyasi Mücadeleleri: Erken Dönem Kaynakların Eleştirel Analizi
Bu çalışma, İbn Teymiyye’nin (öl. 728/1328) hayatına dair geleneksel biyografik anlatıların, yalnızca nesnel bilgi aktaran metinler olmadığı varsayımından hareketle eleştirel bir yaklaşımla incelenmesini amaçlamaktadır. Başta İbn Teymiyye’nin çağdaşı, öğrencisi ve meslektaşı olan, Şamlı Şemseddin İbn Abdülhâdî’nin (öl. 744/1343) el-ʿUḳūdü’d-Dürriyye ve yine Şamlı olan öğrencisi İbn Kesir’in (öl. 774/1373) el-Bidâye ve’n-Nihâye olmak üzere, Şamlı çağdaşı Zehebî (öl. 748/1348) ve Kahireli İbn Hacer el-Askalanî (öl. 852/1449) gibi diğer tarihçi ve fakihlerin eserlerinden de faydalanılarak, yaklaşık 121 yıllık bir zaman aralığında kaleme alınmış en az dört farklı eser değerlendirilmiştir. Bu metinlerin tamamı Arapça olarak yazılmıştır. Bu durum, metinlerin birincil elden bilgi içermesi bakımından önem taşırken, aynı zamanda müelliflerin hocalarına duyduğu hayranlık nedeniyle hagiografik (aziz anlatısı) bir üslup benimsediğini göstermektedir. Çalışma, İbn Teymiyye’nin hayatını konu alan bu rivayetlerin, onun bir mezhep savunucusu, bir kahraman ve mücadele figürü olarak kurgulandığını ileri sürmektedir. Bu anlatıların dönemin siyasi ve mezhepsel dinamikleriyle ilişkisini vurgulayarak, metinlerin salt biyografik bilgi sunmanın ötesinde, ideolojik birer araç olarak işlev gördüğünü belirtmektedir. İbn Teymiyye’nin çocukluk dönemindeki olağanüstü ilmî yetkinlikleri, Moğol istilaları sırasındaki siyasi liderliği ve fıkhî görüşleri nedeniyle defalarca hapsedilmesi gibi önemli yaşam sahneleri, anlatıların retorik yapısı ve meşruiyet üretme biçimleri bağlamında değerlendirilmiştir. Özellikle Mısır’daki yargılanma süreçleri, onun takipçileri nezdinde bir direniş sembolüne dönüşmesini sağlamış, hapishane koşullarının görece rahat olması ise Memlük yönetiminin onu cezalandırmaktan ziyade kontrollü bir tecrit politikası uyguladığını göstermiştir. İbn Teymiyye’nin vefatı ve cenaze töreni, halk üzerindeki etkisini çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. Cenazeye katılımın olağanüstü yüksek olduğu ve halkın onunla ilgili nesneleri kutsallaştırdığına dair anlatılar, İbn Teymiyye’nin hayatı boyunca karşı çıktığı pratiklere benzeyen bir ironi taşımaktadır. Bu durum, onun öğretilerinin halk tarafından nasıl yorumlandığına ve biyografik metinlerin tarihsel ve ideolojik süreçler içinde nasıl şekillendiğine dair önemli ipuçları sunmaktadır. Bu bağlamda, çalışma, İbn Teymiyye’nin şahsiyetine dair yerleşik imgelerin, dönemin sosyal-politik ihtiyaçlarına nasıl cevap verdiğini göstermeyi hedeflemektedir. Sonuç olarak bu çalışma, geleneksel biyografi anlayışının ötesine geçerek, İbn Teymiyye’nin entelektüel kimliğinin ve tarihsel rolünün, metinlerin arka planındaki güç ilişkileri ve ideolojik süreçlerle birlikte daha derin bir perspektiften anlaşılması gerektiğini vurgulamaktadır.
Telif Hakkı (c) 2025 Zeyneb Odabaş (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Çağdaş Zihin Felsefesinde Teistik Bir Cevher Düalizmi: Richard Swinburne’ün Ruh Anlayışı
Bu bildiride çağdaş zihin felsefesi literatürü çerçevesinde Richard Swinburne’ün cevher düalizmi anlayışı ele alınmıştır. Çalışmanın temel problemi, zihinsel niteliklerin fiziksel niteliklere indirgenip indirgenemeyeceğidir. Bu bağlamda Swinburne’ün ruhun varlığına dair teistik düalizm yaklaşımının metafiziksel açıklama gücünü artırmakla birlikte, doğal bilimlerle açıklanabilirlik idealinden uzaklaşmak pahasına bu yaklaşımın nasıl temellendirilebileceğidir. Bu doğrultuda, Swinburne’ün cevher düalizminin hem klasik düalizmden hem de indirgemeci materyalizmden hangi yönleriyle ayrıldığı analiz edilmektedir. Çalışmada yöntem olarak Swinburne’ün kendi metinlerinden hareketle, ortaya koyduğu argümanının yapısal çözümlemesi ve onun düşünsel konumlandırması detaylandırılmıştır. Ayrıca ilgili literatürde yer alan eleştirel yaklaşımlar değerlendirilerek karşılaştırmalı bir çözümleme sunulmuştur. Swinburne’e göre insan zihinsel niteliklere ve düşünme kapasitesine sahip olan bir varlıktır. Ona göre zihinsel nitelikler fiziksel niteliklere indirgenemez dolayısıyla insan maddi olmayan bir “ruh” taşımaktadır. Ruh, bilinçli deneyimlerin öznesi olan gayri-maddi bir cevherdir ve bu yönüyle kişisel kimliğin devamlılığını sağlayan metafiziksel bir temeldir. Swinburne düalizm anlayışını temellendirmek adına Descartes’in “cogito ergo sum” argümanını yeniden formüle ederek “basit kanıt/simple argument” adını verdiği düalizm savunusunu ileri sürer. Bu argümanda “düşünme kapasitesine sahip olmak varlık için yeterlidir” ilkesini savunur. Swinburne’e göre ruh her zaman bilinçli olmak zorunda değildir ama bilinçli olma potansiyeline sahiptir. Basit kanıt argümanı fenomenal bilinç ve imtiyazlı erişim gibi kavramlar aracılığıyla değerlendirilmiştir. Bu kavramların kullanımı tartışmayı daha çağdaş ve fenomenolojik bir boyuta taşımıştır. Swinburne ortaya koymuş olduğu argümanında, kişinin kendisini bedeninden ayrı olarak kavrayabilmesinin, onun yalnızca maddi bir varlık olamayacağına işaret ettiğini ileri sürmüştür. Psikolojik işlevler kesintiye uğrasa bile kişinin metafiziksel varlığı devam edecektir sonucuna ulaşılmıştır. Swinburne zihinsel olayların fiziksel olaylardan farklı olduğunu, fakat yine de fiziksel olaylarla nedensel ilişki içinde bulunabileceğini savunmaktadır. Bildirinin kapsamı dahilinde bu argüman, fenomenal bilinç, imtiyazlı erişim ve kişisel özne kavramları ışığında değerlendirilmiş ve çağdaş felsefi tartışmalarla ilişkilendirilmiştir. Swinburne’ün yaklaşımı, zihinsel olayların fiziksel olaylardan farklı olsa da onlarla nedensel ilişkiler kurabileceğini ileri sürerek düalizm lehine özgün bir pozisyon inşa eder. Sonuç olarak Swinburne’ün düalizm anlayışı, klasik anlayışlardan farklı olarak çağdaş zihin felsefesinin kavramlarını içeren teistik zemine oturtulmuş ve düşünme eylemi ile sınırlı olmayan potansiyel bilinç taşıyan bir cevher anlayışı ortaya koyar. Bu yaklaşım indirgemeci materyalizme karşı daha dengeli bir düalizm modeli sunarken, kişisel kimliğin sürekliliği ve ruhun ölümden sonra varlığını sürdürebileceği düşüncesine de metafiziksel bir temel sağlamaktadır.
Telif Hakkı (c) 2025 Sümeyra Kır (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Özgür İradeyi Açıklamada Nörobilimsel ve Felsefi Yaklaşımlar: J. Searle ve B. Libet Üzerine Bir İnceleme
Gerçekten biz mi karar veriyoruz, yoksa kararlar sadece bize aitmiş gibi mi görünüyor? Bu soru, yalnızca bilimsel bir merak değil, insanın özne olma iddiasına yöneltilmiş derin bir sorgulamayı yansıtır. Bu makale, özgür irade kavramını felsefi ve deneysel yönleriyle ele alarak, Benjamin Libet’in nörofizyolojik deneyleriyle (1983, Brain) John Searle’ün zihinsel boşluk (mental gaps) kuramı (2001, Rationality in Action) arasında karşılaştırmalı bir analiz yapmayı hedeflemektedir. Çalışma, özgür irade sorununa ilişkin iki temel yaklaşımı; biri bilincin zamansal önceliğini deneysel verilerle sorgulayan Libet’i, diğeri bilinçli karar alma sürecini indirgenemez bir zihinsel gerçeklik olarak kavramsallaştıran Searle’ü temel almaktadır. Özgür iradenin bilince rağmen mi, bilinç sayesinde mi mümkün olduğu sorusu, bu iki yaklaşımın merkezinde yer alan problematiği oluşturmaktadır. Bu doğrultuda, alt amaç olarak her iki modelin özgür iradenin doğasını açıklamadaki yeterlilik ve sınırlılıklarını ortaya koymak hedeflenmiştir. Libet’in hazırlık potansiyeli verilerinin özgür iradeyi biyolojik bir tepki alanına indirgemesi ve Searle’ün bilinçli karar anında beliren nedensel boşluklara yaptığı vurgu, özgür irade anlayışlarının yalnızca metodolojik değil, aynı zamanda ontolojik temellerde de ayrıştığını göstermektedir. Bu ayrışma, bireyin eylemlerinden sorumlu tutulup tutulamayacağına dair etik ve epistemik tartışmalara da ışık tutmaktadır. Araştırma, kavramsal analiz ve mantıksal çıkarım yöntemine dayalı teorik bir yaklaşımı benimsemiş; deneysel verilerin felsefi anlamı üzerine yapılandırılmıştır. Sonuç olarak, çalışmada özgür iradenin kesin olarak doğrulanamadığı veya çürütülemediği, ancak her iki yaklaşımın da özgürlük fikrinin belirli boyutlarını aydınlatmaya katkı sunduğu, buna karşın özellikle Libet’in deneysel çerçevesine yöneltilen yeni eleştirilerle (örneğin Schurger vd., 2012) tartışmanın güncelliğini koruduğu ve problemin doğası gereği çok katmanlı bir yapıda varlığını sürdürdüğü sonucuna ulaşılmıştır.
Telif Hakkı (c) 2025 Ahmet Yasin Türkmen (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ebü’l-Hüzeyl el-Allāf’ın Âlem Tasavvuru ile İlgili Temel Kavramlar
Çalışmamız, Ebü’l-Hüzeyl el-Allāf’ın cevher, araz, cisim, hareket ve sükûn kavramlarına yüklediği anlamları içermektedir. Araştırmamız, kendine özgü bir terminoloji ortaya koyan Allāf’ın İslam’a sağladığı katkıyı görebilmemiz açısından önemlidir. Amacımız, kendine özgü fikirleriyle çağına damgasını vurmuş olan Allāf’ın âlem hakkında kullandığı terminolojiyle birlikte başlangıcı ve sonu olan bir evren fikrini benimseyerek âlemin yarattıklarına benzemeyen ve kudretli bir yaratıcısının olmasının gerekliliğine nasıl alan açtığını ortaya koymaktır. Kullandığımız yöntem, literatür taraması yaparak belli kanılara vardığımız nitel araştırmadır. Sonuç olarak; Allāf’ın cevheri bölünemez olarak ele aldığını görmekteyiz. Çünkü onun eni, boyu ve derinliği yoktur. Burada teselsüle düşme tehlikesinden korunduğunu anlamaktayız. Ona göre cevherlerde cismin niteliği olan renk, koku vb. özellikler yoktur. Allāf, cevhere renk özelliğini vermez ancak onların görülebilir olduğundan bahseder. Cevherler, birleşip ayrılmaları yönünden hareket halindedir. Onlara bu özelliği kazandıran ise Allah’tır. Allāf, hareketin varlığını Allah’a bağlayarak bir yaratıcının gerekliliğini ön plana çıkarmayı hedeflemiştir. Allah’ın dışındaki her şey arazdır. Arazları bâki olan ve bâki olmayan arazlar olarak iki kısımda incelemiştir. Hareket ve sükûn da ona göre arazdır ve bir kısmı bâki iken bir kısmı değildir. Bunun yanında keyfiyetini bildiğimiz renk, tat ve koku gibi arazlar olduğu gibi keyfiyetini bilemediğimiz birleştirme ve ayırma gibi arazlar da vardır. Ayrıca o, mekansız ve cisimde kaim olmayan arazların varlığından da söz etmiştir. Bunlara Allah’ın iradesi ve sözünü örnek vermiştir. Ona göre arazlar görülebilir ve onlara dokunulabilir fakat burada yalnızca renk arazının dokunularak ayırt edilemeyeceğini söyler. Eni, boyu ve derinliği olmayan altı cüz biraraya gelerek eni, boyu ve derinliği olan cismi oluşturur. Te’lif arazıyla cüzleri birleştirerek cismi meydana getiren Allah’tır, diyerek burada da Allah’ın kudretine alan açtığını görmekteyiz. O, cismin bekâsını, oluşumunu ve sürekliliğini hareket şartına bağlar. Ona göre hareket her cüzde ayrı ayrı değil cüzlere bölünmüş haldedir. Cismin mekânı vardır ve bu mekân havadır. Cisim mekânın hareketiyle hareket eder. Mekânı hareketli cisim başka mekâna hareket edemez. Cismi sonlu ve sınırlı kabul eden Allāf, Allah’ın yaratıcılığına alan açma gayretindedir. Cisimlerin tedâhülü mümkün değildir. Bir mekânda iki cisim bulunmaz. Cisimlerin birbirine zıt olması da mümkün değildir. Onun zıtlıktan kastı, bir şey var iken yok, yok iken var olan şeydir. Cisim düşüncesinin oluşumunda Mücessime ve Müşebbihe ile olan münazaraları etkili olmuştur. Hareket; cismin bir mekândan ikinci mekâna intikalidir. Bu intikalle birlikte ikinci mekânda oluş meydana gelmektedir. Sükûn ise cismin aynı mekânda iki vakit geçirmesidir. Hareket oluşumu esnasında sükûn anları vardır. Sükûn ne kadar çoksa hareket o kadar yavaş, sükûn ne kadar az ise hareket o kadar hızlıdır.
Telif Hakkı (c) 2025 Merve Ağlamaz (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Felsefi ve Sosyolojik Temellendirmeler Çerçevesinde Sigmund Freud ve Din
Sigmund Freud’un, literatürde psikanalizin babası olarak ifade edildiği bilinmektedir. Bu sebeple onun hakkında psikoloji, felsefe ve sosyoloji disiplinleri kapsamında makaleler, kitaplar ve daha birçok eser yazılmıştır. Freud’un kendi eserleri incelendiğinde kuramındaki adlandırmalarda felsefi ve mitolojik kavramlardan yararlandığı görülmektedir. Buna Eros ve Thanatos kavramları örnek gösterilebilir. Bu çalışma Freud’un dine bakış açısını felsefi ve sosyolojik temellendirmeler çerçevesinde ve uygarlık kavramı bağlamında analizini konu almaktadır. Çalışmada nitel analiz yöntemlerinden metin analizi yöntemi kullanılmıştır. Sigmund Freud, uygarlığın insanlara güvenlik, düzen ve ilerleme sunduğunu, uygarlığın amacının insanları doğanın tehditlerinden korumak ve bireyler arası ilişkileri düzenlemek olduğunu belirtmiştir. Ancak, bu düzenin sağlanabilmesi için bireylerin içgüdüsel arzularının (özellikle saldırganlık ve cinsellik) bastırılması gerekmektedir. Freud’a göre uygarlık, bunun(bastırma) sayesinde var olabilir. Freud’a göre uygarlığın devamı açısından kültürel süperegonun gücünün önemli olduğu ve bu gücün korunmasında da dinin etkisinin büyük düzeyde olduğu ifade edilmektedir. Din ise Freud’a göre hayatın yükünü taşımada zorlanan birey için bir teselli olarak tasvir edilmektedir. İnsanların sonsuzluk ve adalet arayışı, yaşamın nedenini bulma gibi arayışlarının ve çaresizliklerinin karşılığının dinde de olduğu görülmektedir. Dinin insanlara iyiliklerin mutlaka ödüllendirileceğini ve kötülüklerin de cezalandırılacağını vaat ettiği bilinmektedir. Bu vaadin insanları rahatlattığı ve dinin buyruklarına uymalarını sağladığı düşünülmektedir. Dinin talepleri ile uygarlığın taleplerinin bu bağlamda benzerlik gösterdiği anlaşılmaktadır. Freud’a göre dinin, insan uygarlığı için büyük hizmetler gerçekleştirdiği ifade edilmektedir. Çalışmanın bulgularında; Freud’un, felsefi ve sosyolojik açıdan Marx da dahil olmak üzere birçok filozof ve sosyologdan oldukça etkilendiği görülmektedir. Din de bu noktada etkilenimlerinin olduğu bir alan olarak ifade edilebilir. Dinin, toplumdışı içgüdüleri evcilleştirmeye katkıda bulunması bakımından işlevsel olduğu görüşüne varılabilmektedir.
Telif Hakkı (c) 2025 Miray Yenen- Fahri Atasoy (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Dini Yüksek İhtisas Merkezlerinde Arapça Eğitimi: Yarım Asırlık Müfredat ve Uygulama Analizi
Bu çalışma, Dini Yüksek İhtisas Merkezlerinde uygulanan Arapça öğretim programlarının kavramsal ve tarihsel gelişimini analiz etmektedir; kapsam olarak 1975’te uygulanan ilk programdan (07.08.1975) başlayarak 1978, 1999 ve 2007 yıllarındaki program değişikliklerini, öğretim materyallerini (Mebâdiul’l-Arabiyye, El-Mühezzeb, Merâhu’l-Ervâh, el-Belâġatu’l-Vâdıha, el-İḫtiyâr vb.) ve müfredat uygulamalarını ele almaktadır. Araştırmanın önemi, İslamî ilimlerin kaynak dilinin (Arapça) öğretimine ilişkin kurumsal uygulamaların nasıl evrildiğini, klasik metin merkezli eğitim ile modern dil öğretim yaklaşımlarının nasıl harmanlandığını ve bu değişimin din görevlilerinin mesleki yeterliliğine etkisini ortaya koymasındadır. Amaç, Haseki merkezlerinin kuruluş amacını (müftü ve vaizlerin mesleki donanımını artırma, dini kaynaklara erişim ve sahada uzman personel yetiştirme) doğrulayacak biçimde programların hedef, içerik ve uygulama değişikliklerini tespit etmek ve bu değişikliklerin nedenlerini ve sonuçlarını değerlendirmektir. Yöntem olarak belge temelli tarihsel ve içerik analizine dayalı karşılaştırmalı bir yaklaşım uygulanmış; resmi program metinleri, ders çizelgeleri, okutma listeleri ve uygulama esasları kronolojik olarak çözümlenmiştir. Bulgular, ilk programın iki yıllık, yoğun klasik metin ve dilbilgisi ağırlıklı yapısının (haftalık 25 saat; Arapça, tefsir, hadis, fıkıh, Türk-İslam kültürü) 1978’de usûl ve mütalaa uygulamaları, artan Arapça ders saati ve sınav/tez düzenlemeleriyle güçlendirildiğini; 1999’da hazırlık yılı eklenerek üç yıllık yapıya geçildiğini ve dönem-kredi/tablo sisteminin uygulamaya konduğunu; 2007’de ise hazırlık-ihtisas ayrımının netleşip modern dil öğretim yöntemleri (dinleme-konuşma, okuma-anlama, yazma, çeviri) ile pratik becerilerin ön plana alındığını göstermektedir. Sonuç olarak, Haseki programları klasik kaynaklara bağlı kalarak kurumsallaşmış bir dil eğitimi geleneği oluşturmuş; zamanla toplumun ve hizmet ihtiyaçlarının gerektirdiği biçimde metodolojik ve yapılandırılmış yenilikler yaparak din görevlilerinin hem metin anlayışını hem de iletişim becerilerini artırmaya yönelik bir dönüşüm sergilemiştir.
Sanat ve Beşeri Bilimler, Dinî Araştırmalar - İlahiyat
Telif Hakkı (c) 2025 Zekiye Akbulut (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Auguste Comte’un İslamiyete Dair Görüşleri
Bu çalışma, sosyolojinin kurucu isimlerinden Auguste Comte’un din anlayışını ve özel olarak İslam dini hakkındaki düşüncelerini ele alarak sosyoloji tarihi ve din sosyolojisi açısından alana özgün bir katkı sunmayı amaçlamaktadır. Çalışma, betimleyici ve kuramsal bir metindir; Comte’un din sosyolojisi ve İslam hakkındaki düşüncelerini teorik bağlamda ele alan, kavramsal çözümleme yöntemine dayalı bir incelemedir. Din, Comte’un sosyolojisinde ve kişisel hayatında önemli bir yere sahiptir. Her ne kadar geleneksel dinlerden birine bağlı olmasa da ve doğaüstü varlıklara inanmadığını belirtse de onun için din her zaman vazgeçilmez bir unsur olmuştur. Comte’a göre din toplumsal hayatı düzenleyen en önemli kurumların başında gelmektedir. Ancak pozitivist bir gelecekte “geleneksel” dinlere yer yoktur. Onların yerine doğaüstü güçlerden arınan, toplumsal bütünlüğü ve evrenselliği sağlayacak olan tek bir din var olabilecektir: “İnsanlık Dini” ya da “Pozitif Din”. “Seküler” bir din görünümü arz eden bu kurguda Comte, İnsanlık Dini’nin öncüleri olarak kabul ettiği İslamiyet ve Hristiyanlık/Katoliklik ile özellikle ilgilenmiştir. Comte, Hristiyanlık/Katolik ile İslam’ı birbirlerinin hem zıttı hem de birbirlerinin eksikliklerini tamamlayan dinler olarak görmektedir. Ona göre Roma dünyasının mirası bu iki din arasında bölünmüştür. Bu bölünme sonucunda bir dönem Katoliklik daha sonra da İslamiyet insanlığın gelişmesinde önemli roller oynamıştır. Bu noktada Comte’un İslam hakkındaki görüşleri de Katoliklikle beraber anlaşılabilmektedir. Evrensellik iddiasına sahip olan bu iki din, Comte’a göre birbirlerinin üstesinden gelememiş, aralarındaki güç mücadelesinden sonra İslam ve Katoliklik arasındaki sınırlar netleşmiş, iki din de evrensellik iddialarını kaybederek çözülme sürecine girmişlerdir. Bu süreçten sonra pozitivizm insanlığın ihtiyaç duyduğu evrensel dini oluşturmaya başlamıştır. Metinlerinde de görüldüğü gibi yaşadığı çağın kısıtlı imkanlarına rağmen İslam üzerine düşünmüş, araştırmış ve ondan beslenmeye çalışmıştır. Comte’un İslam hakkındaki düşünceleri temelde üç madde ile özetlenebilir: İslam’ın bilime olan katkısı, sosyal düzeni sağlamadaki rolü ve insanlığın ilerlemesindeki etkisi. Ancak onun bu düşünceleri aslında müstakil bir çaba olmayıp genel insanlık tarihi ve evrimi hakkındaki düşüncelerinin içinde serpilmiştir. Comte tarihin ve toplumun yasalarını keşfederek yaşadığı dönemdeki toplumsal krizlere çözüm bulmaya çalışmıştır. Bir anlamda Comte, hem bir “sosyolog” olarak hem de kurmuş olduğu “İnsanlık Dini’nin rahibi” olarak İslam’ı incelemiştir. Ancak kendi ifadesiyle İslam’a karşı taşıdığı ön yargı onu bilimsel bakış açısından uzaklaştırmıştır. O daha çok İslam’ın sosyal ve siyasal yanıyla ilgilenmiş, teolojik yanını ise ele almamıştır. Her ne kadar erken dönem yazılarında o, İslam’ın insanlığın gelişmesinde önemli bir rolü olmadığını iddia etse de daha sonra bu fikirlerinden vazgeçmiş ve İslam’ı İnsanlık Dini’nin en önemli öncüsü olarak kabul etmiştir. Ona göre İslam doğuda pozitivizmi tek başına hazırlayabilmiş olan dindir. Bu nedenle İslam, metafizik aşamaya ihtiyaç duymadan, doğrudan pozitif aşamaya geçebilecektir. İnsanlık Dini, Hz. Muhammed’in öğretilerini de içinde barındırdığından, pozitif aşamaya geçişte Müslümanlar zorlanmayacaklardır. Hatta Comte’a göre pozitif aşamaya geçişi Müslümanlar kolaylaştıracaklardır. İslam’ın sosyal ve siyasal yönleriyle pozitivizme geçişte oynadığı potansiyel rolün Comte tarafından nasıl değerlendirildiğini ortaya koymak, din sosyolojisi ve sosyolojik düşünce açısından dikkate değerdir.
Telif Hakkı (c) 2025 Rumeysa Nur Tanı Ünsal- Ramazan Ünsal (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Salâh Abdülfettâh el-Hâlidî’nin Konulu Tefsir Yaklaşımı: Muhammed (Kıtal) Suresi Örneği
Salâh Abdülfettâh el-Hâlidî’nin Konulu Tefsir Yaklaşımı: Muhammed (Kıtal) Suresi Örneği Bu çalışma, Salâh Abdülfettâh el-Hâlidî’nin et-Tefsîru’l-Mevzû’î Beyne’n-Nazarîyye ve’t-Tatbîk adlı eseri çerçevesinde onun Kıtal (Muhammed) Suresi’ne dair yaptığı tefsiri incelemekte; bu bağlamda el-Hâlidî’nin konulu tefsir metodunun hem teorik arka planını hem de pratik uygulama biçimini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Müfessir, sureyi “mukaddime”, dört tematik “ders” ve bir “hatime” bölümüyle yapılandırmakta; ayrıca surenin derinlikli anlam katmanlarını “letaif” başlığı altında ele alarak dikkat çekici tespitlerde bulunmaktadır. El-Hâlidî, tefsirine surenin isimlerine değinerek başlar ve bu çerçevede surenin Kur’an’da üç farklı adla geçtiğini belirtir: Muhammed Suresi, Kıtal Suresi ve Ellezîne Keferû Suresi. Bunlara ek olarak, “surenin içtihadî ismini belirleme” başlığı altında kendi yorumunu ortaya koyar ve bu bağlamda sureye “Cihâd Suresi” adını vermeyi uygun görür. Her bir ismin surenin muhtevasında öne çıkan temaları yansıttığını vurgular. Ardından surenin iniş zamanı, mekânı ve nüzûl ortamına dair bilgiler sunar. Bu çerçevede, surede yansıtılan atmosferin Müslüman toplumun yapısıyla ve karşılaştığı meydan okumalarla nasıl bir ilişki içerisinde olduğunu ortaya koyar. Bununla bağlantılı olarak surenin “kimliğinden” söz ederken mücahit müminlerin sıfatlarını, kâfirlerin ve münafıkların tutumlarını detaylandırır; bu üç grubun imanları, yöntemleri ve yönelimleri açısından nasıl ayrıştığını açıklığa kavuşturur. Sure, dört temel tema etrafında ele alınır: cihad, iman-küfür mücadelesi, münafıklık ve ahiret bilinci, cihadın bazı hükümleri. âyetlerde özellikle cihadî bilinç, sabır, infak, sadakat ve Allah’a tevekkül gibi kavramların ön plana çıktığı görülmektedir. El-Hâlidî’ye göre iman, yalnızca kalpte taşınan pasif bir kabul değil; bireyin iç dünyasında başladığı gibi toplum içinde mücadeleye dönüşen aktif bir sorumluluktur. Bu yönüyle sure, mücadelenin hem dışsal (kâfirler) hem de içsel (münafıklar) boyutlarına işaret eder; savaşın ve direnişin ilahî bir imtihan ve sünnetullah çerçevesinde gerçekleştiğini vurgular. Özellikle Seyyid Kutub’un fikirlerinden etkilenmiş olması, onun tefsir yaklaşımında belirgin şekilde hissedilmektedir. El-Hâlidî’nin Kur’an merkezli düşünmeyi esas alan bu yaklaşımı, modern dönemde karşılaşılan fikrî ve toplumsal sorunlara çözüm arayışında “konulu tefsir” yöntemini etkili ve işlevsel bir zemin olarak görmesine neden olmuştur. Bu bağlamda Muhammed Suresi tefsiri sadece klasik bir yorum faaliyeti olarak değil, aynı zamanda çağdaş Müslümanlar için yol gösterici nitelikte Kur’anî bir yöneliş olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca bu çalışma, teorik temellere dayanan konulu tefsir yönteminin belirli bir sure üzerinde nasıl uygulandığını ortaya koyarak, alana özgün bir katkı sunmayı hedeflemektedir.
Telif Hakkı (c) 2025 Emine Aksay (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Sünen-i Erbaʿa’da Refʿu’l-Yedeyn Hadislerinin Tespiti ve Değerlendirilmesi
Bu çalışma, sünnetin uygulama alanlarından biri olan namazda ellerin kaldırılması (refʿu’l-yedeyn) konusunu Sünen-i Erbaʿa (Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce) temelinde ele alarak rivayetler üzerinden tahlil etmeyi amaçlamaktadır. Namazın şekliyle ilgili rivayet farklılıkları, fıkhî mezhepler arasındaki ihtilâfların da zeminini oluşturduğundan refʿu’l-yedeyn meselesi sadece bir amel tartışması değil, aynı zamanda sünnetin anlama biçimlerine dair bir farklılıktır. Bu bağlamda çalışma, Sünen-i Erba’a’da yer alan rivayetlerin sayıları, sened yapıları, metin varyantları ve sahâbî dağılımları üzerinden sistematik bir analiz sunmaktadır. Araştırmanın nitel araştırma yöntemlerinden dokümantasyon metodu kullanılarak rivayetler belirlenmiş, klasik hadis tenkit usulleri esas alınarak tespit edilen rivayetler analiz edilmiştir. Her bir Sünen kitabında geçen refʿu’l-yedeyn rivayetleri tespit edilmesinin ardından bu rivayetlerin merfû, mevkûf, sahih veya zayıf oluşu, râvî zincirleri, tekrar eden lafızlar ve fıkhî bağlamları ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. Hem klasik hem de çağdaş hadis otoritelerinin görüşleri de dikkate alınarak metinlerin sıhhat dereceleri mukayeseli biçimde değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda Sünen-i Erba’a özelinde refʿu’l yedeyn uygulamasını destekleyen rivayetlerin gerek sayı gerek sıhhat bakımından belirgin bir üstünlük taşıdığı; üç veya dört noktada ellerin kaldırıldığını belirten rivayetlerin sahâbîler arasında yaygın bir tatbikat olarak yer aldığı tespit edilmiştir. Buna karşın sadece iftitah tekbirinde ellerin kaldırıldığına dair gelen rivayetlerin sened bakımından ya zayıf ya da muhtasar varyantlar olduğu görülmüştür. Mezheplerin farklı içtihatları, sadece rivayet tercihine değil, aynı zamanda sahâbî uygulamaları, bölgesel gelenekler ve usûlî yaklaşımlara da dayanmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, refʿu’l-yedeyn meselesini sadece fıkhî bir tartışma konusu değil, aynı zamanda hadis-fıkıh ilişkisinin somutlaştığı bir örnek alan olarak değerlendirmekte; farklı rivayetlerin hadis ilmindeki değeri ile mezhepler arası tercihlerin dayanaklarını ilmî bir zeminle açıklamayı hedeflemektedir.
Telif Hakkı (c) 2025 İsa Erciyas (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Engellilik ve Din: Dini Geleneklerde Engelli Bireylere Yaklaşımlar Üzerine Bir Değerlendirme
Engellilik, sadece bireyin yaşadığı fiziksel veya zihinsel bir eksiklik değil, aynı zamanda toplumun bu duruma yüklediği anlamlar ve kurduğu ilişkiler çerçevesinde şekillenen çok boyutlu bir olgudur. Bu seminer çalışması, engelli bireylerin dini yaşantılarına ve dünya dinlerinin bu bireylere yönelik yaklaşımlarına sosyolojik bir çerçeveden odaklanmaktadır. Engelliliğin bireysel, toplumsal ve dini yönlerinin birlikte ele alındığı bu çalışma, aynı zamanda dinin engelli bireyler açısından sunduğu imkânlar ve sınırlılıkları da ortaya koymaktadır. Tarihsel süreçte dinlerin engellilik olgusuna dair söylem ve uygulamaları farklılık göstermiştir. Yahudilik, engelli bireyleri hem kutsal alanlardan sınırlayan hem de koruyan düzenlemelerle çelişkili bir tutum sergilerken, Hristiyanlıkta Hz. İsa’nın engelli bireyleri iyileştirmesi merhamet, kabul ve kapsayıcılığı ön plana çıkarmıştır. Hinduizm’de engellilik genellikle geçmiş yaşamların bir sonucu olarak görülmekte; Budizm’de ise bu durum, ruhsal bir dönüşüm fırsatı olarak yorumlanmaktadır. İslam dini ise engellilik konusuna diğer dinlerden farklı olarak daha kapsayıcı bir perspektiften yaklaşmaktadır. İslam’da, engelli bireylerin dini yükümlülüklerinde kolaylaştırıcı hükümler getirilmiş; ibadetlerde ruhsatlar tanınmıştır. Ayrıca, engelli bireylerin toplumsal ve dini görevlerde aktif rol üstlenmeleri teşvik edilmiştir. Günümüzde ise İslam ülkelerinde engelli bireylerin dini hizmetlere erişimi için işaret diliyle hutbeler, sesli Kur’an uygulamaları gibi bazı uygulamalar hayata geçirilmeye başlanmıştır. Araştırma sonuçları, dinin engelli bireylerin yaşadığı manevi, psikolojik ve sosyal zorluklarla başa çıkmalarında önemli bir destek kaynağı olduğunu göstermektedir. Ancak mevcut dini hizmetlerin yapısal engeller, bilinç eksiklikleri ve yetersiz materyaller nedeniyle yeterince kapsayıcı olmadığı da ortaya konmuştur. Bu nedenle din adamlarının engellilik konusunda farkındalık kazanması, ibadet alanlarının erişilebilir hale getirilmesi ve dini eğitimin farklı engel türlerine uygun olarak yapılandırılması gerekmektedir. Sonuç olarak, dinin birleştirici ve kuşatıcı işlevini güçlendirmek için, engelli bireylerin aktif cemaat üyeleri olarak kabul edildiği, hak temelli ve kapsayıcı yaklaşımlar geliştirilmelidir. Araştırmada nitel yöntem kullanılmış, klasik ve modern dini kaynaklar ile sosyolojik literatür taranmıştır. İçerik analizi yoluyla elde edilen veriler, engelli bireylerin dini gelişimi, ibadetlere katılımı ve dini hizmetlere erişimi gibi başlıklarda sınıflandırılmıştır. Ayrıca toplumda görülen yanlış dini yorumların, engelliliği yalnızca ilahi bir ceza olarak algılamasının bireyin içsel barışını ve toplumun sorumluluk duygusunu zedelediği tespit edilmiştir. Sonuç olarak, dinin hem bireysel dayanıklılığı destekleyen hem de toplumsal sorumluluğu pekiştiren önemli bir kaynak olduğu belirlenmiştir. Bu bağlamda, engelliliğe ilişkin hak temelli ve kapsayıcı dini yaklaşımların geliştirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca dini kurumların ve din eğitimi veren yapıların, engelli bireylerin ibadet, eğitim ve aidiyet süreçlerine etkin biçimde katılımını sağlayacak yapısal reformlar geliştirmesi; hem dini temsilin kapsayıcılığı açısından hem de sosyal adaletin tesisi bakımından hayati öneme sahiptir.
Telif Hakkı (c) 2025 Gül Ahlatcı Elmas (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Memlükler’de Sultanlık Makamına Giden Yolda Üst Düzey Emirler Arası Güç Mücadelesi
Memlükler Devleti’nde sultandan sonra en etkili güç odaklarını yüksek rütbeli emirler oluşturmuştur. Bu emirler, küçük yaşta köle olarak getirildikleri Mısır’da askerî eğitim kurumları olan tibâklarda yetiştirilmiş, azat edilmelerinin ardından çeşitli askerî görevlerde bulunarak devletin askerî-siyasal elit tabakasını teşkil etmişlerdir. Yetenekli ve kararlı olanlar zamanla en üst makamlara kadar yükselmiş, hatta sultanlık makamına ulaşmışlardır. Hanedana dayalı kalıcı bir saltanat sisteminin bulunmayışı, bu emirlere meşrû birer sultan adayı olma imkânı sunmuş, ancak iktidar mücadelelerini daha çetin ve kanlı hâle getirmiştir. Saltanatın, etkili ve güçlü emirler için ulaşılabilir bir hedef olması, sultan adaylarının her daim siyasî ve askerî bakımdan güçlü kalmalarını zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda, çalışmada özellikle Sultan Kutuz, Sultan Baybars ve Sultan Muhammed en-Nâsır’ın tahta çıkış süreçleri incelenmekte; üst düzey emirlerin bu süreçlerdeki etkisi ortaya konulmaktadır. Sultan Kutuz’un iktidara gelişinde diğer emirlerin rızasını alıp almadığı, güçsüz bir sultanın emirlerle olan ilişkilerinde nasıl bir tutum sergilediği gibi sorulara yanıtlar aranmaktadır. Çalışmanın temel amacı, Memlûk Devleti’nde emirlerin sahip olduğu gücün, yalnızca askerî değil aynı zamanda siyasî karar alma süreçlerinde ve özellikle sultan seçimi üzerindeki belirleyiciliğini ortaya koymaktır. Dolayısıyla, emirlerin sadece askerî bürokraside değil, sultanlığın meşruiyetinde de en etkili güç unsurlarından biri olarak öne çıkmışlardır. Bu çerçevede nitel araştırma yöntemi esas alınmış, kaynaklar ışığında gerçekleştirilen değerlendirmeler neticesinde şu tespitlere ulaşılmıştır: Memlûk siyasal sisteminde hanedan esasına dayalı bir saltanat anlayışının olmayışı, sultanlık makamını güçlü emirlerin müdahalesine açık hâle getirmiştir. Emirler, çoğu zaman uzlaşarak sultan belirlemiş, çocuk yaşta tahta çıkan hükümdarlar ise fiilen bu emirler tarafından yönetilmiştir. Sonuçta Memlûk Devleti’nde iktidarın meşruiyeti ve sürekliliği, hanedân mensubu olmaktan ziyade emirlerin desteğini elde etmeye ve askerî-siyasal güç dengesini yönetebilmeye bağlı kalmıştır. Bu durum, devletin askerî dinamizmini artırmakla birlikte, zaman zaman yönetim istikrarını zayıflatmış ve iç siyasette ciddi kırılmalara yol açmıştır.
Telif Hakkı (c) 2025 Hatice Kübra Demirel (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0